Azərbaycan Xəzərdə aparıcı dəniz qüvvəsinə çevrilə bilər

Azərbaycan Xəzər dənizində aparıcı dəniz qüvvəsinə çevrilə bilər.

Rusiya və İran ətrafındakı geosiyasi gərginliklər fonunda Orta Dəhlizin artan strateji əhəmiyyəti marşrutun dayanıqlılığı üçün Xəzər dənizinin təhlükəsizliyinin əhəmiyyətini artırır. Hava məkanını raket və pilotsuz təyyarə təhdidlərindən qorumaqla yanaşı, nəqliyyat dəhlizinin quru və dəniz hissələrinin sabitliyinin təmin edilməsi də xüsusilə vacibdir. Bu fikri Hudson İnstitutunun baş elmi işçisi Lük Koffi (Luke Coffey) Amerika beyin mərkəzi
"Caspian Policy Center" üçün yazdığı məqalədə bildirib.

Müəllifin fikrincə, Azərbaycanla Orta Asiya ölkələri arasında etibarlı dəniz əlaqələri olmadan Orta Dəhliz öz effektivliyini itirmək riski daşıyır. Coffey-in qeyd etdiyi kimi, bu yaxınlara qədər Rusiya və İran Xəzər dənizində iki aparıcı dəniz gücü olaraq qalırdı. Lakin son illərdə onların imkanları xeyli azalıb. Ukraynanın zərbələri nəticəsində Rusiya Xəzər Donanmasında və liman infrastrukturunda itkilərə məruz qalıb, İsrail isə İranın Xəzər dənizindəki dəniz obyektlərinə ciddi ziyan vurub.

Müəllifin fikrincə, bu fonda Azərbaycan Xəzər bölgəsinin təhlükəsizliyinin əsas qarantı kimi mövqeyini ardıcıl olaraq gücləndirir. Son illərdə Bakı dəniz modernləşdirmə proqramını həyata keçirir, milli gəmiqayırma sənayesini inkişaf etdirir, sahil mühafizəsini gücləndirir, dəniz nəzarət imkanlarını genişləndirir və müntəzəm olaraq birgə təlimlərdə iştirak edir. Koffi həmçinin Bakı ilə Vaşinqton arasında möhkəmlənən strateji tərəfdaşlığa diqqət çəkir. Xüsusilə, o, ABŞ-ın vitse-prezidenti Vensin Azərbaycana qarşıdan gələn patrul gəmilərinin satışı ilə bağlı açıqlamasını xatırladır və bu addımı ABŞ-Azərbaycan əməkdaşlığının regional təhlükəsizlik üzrə yeni mərhələsinin bir hissəsi kimi qiymətləndirir.

Müəllifin fikrincə, mövcud tendensiyalar davam edərsə, Azərbaycan Xəzər dənizində aparıcı dəniz qüvvəsinə çevrilmək üçün bütün potensiala malikdir. O, bunun Orta Dəhlizdə təhlükəsizliyi gücləndirəcəyini və Cənubi Qafqazla Orta Asiya arasında nəqliyyat əlaqələrinin dayanıqlığını artıracağını təxmin edir. Eyni zamanda, Koffinin qeyd etdiyi kimi, regiondakı vəziyyətə təkcə dəyişən hərbi balans deyil, həm də uzunmüddətli təbii proseslər təsir göstərir. Ekspertlər əsrin sonuna qədər Xəzər dənizinin səviyyəsinin 9-18 metr düşə biləcəyini və ərazisinin təxminən dörddə bir hissəsinin azalacağını proqnozlaşdırırlar.

Müəllifin fikrincə, bu cür dəyişikliklər gəmiçilik, enerji infrastrukturu və dəniz logistikasına ciddi təsir göstərə bilər. Xəzər dənizinin ən dayaz hissələrindən birində yerləşən Həştərxandakı Rusiya hərbi dəniz bazası xüsusilə həssas ola bilər. Suyun səviyyəsi aşağı düşməyə davam edərsə, Rusiya, ehtimal ki, əsas hərbi dəniz qüvvələrini Kaspiysk və Mahaçqalaya köçürməli olacaq və bu da Rusiya hərbi dəniz obyektlərini Xəzər dənizinin cənub hissəsinə yaxınlaşdıracaq.

Müəllif hesab edir ki, ABŞ və tərəfdaşları Azərbaycan və Qazaxıstanla əməkdaşlığı gücləndirməlidirlər. O, bunun patrul qayıqlarının, sahil müdafiə sistemlərinin, radar avadanlıqlarının təchizatını və pilotsuz texnologiyalar sahəsində əməkdaşlığın genişləndirilməsini əhatə edə biləcəyini irəli sürür.

Sonda Koffi qeyd edir ki, Xəzər dənizinin əhəmiyyəti yaxın illərdə yalnız artacaq. Onun sözlərinə görə, Orta Dəhlizin Avropa və Asiya arasında ənənəvi marşrutlara ən vacib alternativlərdən birinə çevrildiyi bir vəziyyətdə, Azərbaycanın Xəzər dənizinin təhlükəsizliyinin və sabitliyinin əsas qarantılarından biri olmaq üçün bütün ilkin şərtləri var, eyni zamanda Avrasiya üçün mərkəzi nəqliyyat və logistika mərkəzi kimi rolunu gücləndirir.