ANS Press
ANSTV
ANSÇM
21 dəqiqə
12:20
Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayev bildirib ki, Azərbaycan əhəmiyyətli nüfuza malikdir və türk dünyasında mühüm rol oynayır.
Bakıda keçirilən "Türk Dünyası Həftəsi"nin iştirakçılarına müraciətində o, qardaş xalqlar arasında əməkdaşlığın inkişafına verdiyi töhfələrə görə İlham Əliyevə və Azərbaycan xalqına təşəkkür edib.
Tokayev həmçinin Türküstanda mədəni irsin qorunmasına yeni təkan verəcək Türk Sivilizasiya Mərkəzinin tikiləcəyini də açıqlayıb.
10:55
İyunun 29-da Heydər Əliyev Mərkəzində Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illiyinə həsr olunmuş “Türk Dünyası Həftəsi”nin açılış mərasimi keçirilir.
Qeyd edək ki, elm və mədəniyyətlə bağlı silsilə tədbirlərdən ibarət həftə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin “Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında” 22 oktyabr 2025-ci il tarixli Sərəncamına uyğun olaraq təşkil olunub.
"Birinci Türkoloji Qurultay" ilk dəfə 1926-cı ildə Bakıda keçirilib. 100 il sonra keçirilməsi təşəbbüsü Prezident İlham Əliyev tərəfindən 2025-ci il oktyabrın 6–7-də Qəbələ şəhərində keçirilən Türk Dövlətləri Təşkilatı Dövlət Başçılarının 12-ci Zirvə Görüşündə irəli sürülüb.
İyulun 3-dək davam edəcək “Türk Dünyası Həftəsi” Mədəniyyət Nazirliyi, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası (AMEA), Elm və Təhsil Nazirliyinin birgə təşkilatçılığı, Türk Dövlətləri Təşkilatı, TÜRKSOY, Bakı Dövlət Universiteti, Türk Akademiyası, Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun tərəfdaşlığı ilə keçirilir.
Rəsmi açılış mərasimində türk respublikaları daxil olmaqla, ümumilikdə 20 ölkənin müxtəlif elmi mərkəzlərindən 80 tanınmış türkoloq-alim, eləcə də türk beynəlxalq təşkilatlarından nümayəndələr iştirak edir.
***
Prezident İlham Əliyev Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illik yubileyinə həsr olunmuş "Türk Dünyası Həftəsi"nin iştirakçılarına müraciət ünvanlayıb.
Müraciət mətnini Azərbaycan Prezidentinin Administrasiyasının Humanitar siyasət məsələləri şöbəsinin müdiri Fərəh Əliyeva oxuyub:
"Hörmətli iştirakçılar!
Sizi Azərbaycanda Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illiyinə həsr olunmuş Türk Dünyası Həftəsinin öz işinə başlaması münasibətilə səmimi-qəlbdən salamlayıram.
Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illik yubileyinin keçirilməsinə dair ötən ilin oktyabrında Qəbələdə Türk Dövlətləri Təşkilatının Dövlət Başçıları Şurasının 12 ci Zirvə Görüşü zamanı irəli sürdüyüm təşəbbüsün bu gün reallaşması məmnunluq doğurur.
Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illik yubileyi ilə əlaqədar Türk Dünyası Həftəsinin Azərbaycanın Türk Dövlətləri Təşkilatına sədrliyi dövrünə təsadüf etməsinin xüsusi rəmzi mənası vardır.
Paytaxtımızın memarlıq incilərindən sayılan əzəmətli İsmailiyyə Sarayında dünya türkologiyasının görkəmli simalarını və məşhur tədqiqatçı alimlərini yüz il əvvəl bir araya toplamış Birinci Türkoloji Qurultay zəngin keçmişə və qədim irsə malik türk xalqlarının mövcud şəraitdə mədəni inteqrasiyasının məfkurə olaraq təşəkkül tapması baxımından müstəsna əhəmiyyət daşıyır.
Türk dünyasının ortaq mənəvi dəyərlərinin – dil, tarix, etnoqrafiya, ədəbiyyat və mədəniyyətin inkişafı və gələcəyi ilə bağlı vacib məsələlərin, xüsusən vahid ümumtürk əlifbasına keçilməsinin diqqət mərkəzində saxlanıldığı beynəlxalq miqyaslı bu unikal elmi-mədəni forumun o zaman məhz Azərbaycanda keçirilməsi təsadüfi deyildi. Azərbaycan XIX əsrdən etibarən köklü ictimai-siyasi və mədəni dəyişikliklər nəticəsində yeni tipli teatr, məktəb və ilk milli mətbu orqanı yaratmaqla milli özünüdərkin gerçəkləşməsinə zəmin hazırlamış, müsəlman və türk dünyasında artıq ilk demokratik dövlət qurmuşdu. Paytaxt Bakı şəhəri də hələ ötən əsrin əvvəllərindən özünün milli ruhlu ziyalılar nəslindən ibarət intellektual mühitinin yüksək səviyyəsi ilə seçilərək dünya türkologiyasının mötəbər mərkəzlərindən biri kimi tanınırdı.
Əfsuslar olsun ki, Birinci Türkoloji Qurultayda səslənən başlıca fikir və müddəaların həyata keçirilməsinin qarşısı az sonra sovet totalitar idarə üsulu tərəfindən düşünülmüş formada süni maneələrlə alındı. Qurultay nümayəndələrinin əksəriyyətini isə məqsədli şəkildə 1930-cu illərdə amansız repressiyalara məruz qoydular. Onların xatirəsini bu gün də ehtiramla yad edirik.
Qurultayın obyektiv zərurətdən irəli gələn və bütün türk aləminin tərəqqisini nəzərdə tutan taleyüklü qərarları elmi-mədəni həmrəyliyimizin qorunub saxlanılmasında mühüm platforma rolunu oynamış, sərt sınaqlara tab gətirərək, 70 illik kommunist rejiminin süqutundan sonra milli müstəqillik əldə edən türk xalqlarının mədəni-mənəvi dirçəliş yollarını yenidən işıqlandırmışdır.
Əminliklə söyləyə bilərik ki, Türk Dövlətləri Təşkilatının ortaq humanitar məkan formalaşdırmaq üçün müasir mərhələdə uğurla gerçəkləşdirdiyi layihələrin bünövrəsində Birinci Türkoloji Qurultayın vaxtilə irəli sürdüyü mütərəqqi fikirlər dayanır.
Türk dünyası ailəsi böyük bir sivilizasiya yaratmış əcdadlarımızın şəninə yaraşan tərzdə əsrin nüfuzlu geosiyasi güc mərkəzlərindən biri olmaq yolundadır. Biz bu ailənin möhkəmliyi və sarsılmazlığı naminə var qüvvəmizi bundan sonra da əsirgəməyəcəyik.
İnanıram ki, Türk Dünyası Həftəsi müxtəlif formatda silsilə tədbirləri ilə parlaq tarixi-mənəvi irsimizin yaşadılmasına, öyrənilməsinə və təbliğinə töhfələr verəcək, mədəni həyatımızın əlamətdar hadisələri sırasında özünəməxsus layiqli yer tutacaq və yaddaşlarda silinməz iz qoyacaqdır".
***
Qazaxıstan Respublikasının Prezidenti Kasım-Jomart Tokayev Bakıda Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illiyinə həsr olunmuş “Türk Dünyası Həftəsi”nin iştirakçılarına müraciət ünvanlayıb.
Müraciəti Qazaxıstan Prezidentinin müşaviri Malik Otarbayev səsləndirib:
"Azərbaycan bu gün Türk dünyasında xüsusi yer tutur.
Birinci Türkoloji Qurultay bütün Türk dünyası üçün əhəmiyyətli tarixi hadisə idi:
"Qurultay qardaş ölkələrin sarsılmaz birliyinin göstəricisinə çevrilib. Həmin qurultayda irəli sürülən ideyalar bu gün də aktuallığını itirməyib".
Qeyd edək ki, müraciətin mətnini Qazaxıstan Prezidentinin müşaviri Malik Atarbayev səsləndirib.
Türkiyənin Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illik yubileyinə həsr olunmuş Türk Dünyası Həftəsinin iştirakçılarına müraciət ünvanlayıb.
Müraciəti Türkiyə mədəniyyət və turizm nazirinin müavini Gökhan Yazgı səsləndirib.
“Türk dünyası həftəsi çərçivəsində Birinci Bakı Türkoloji Qurultayının 100 illiyi münasibətilə təşkil olunan bu əlamətdar konqresin uğurla keçməsini və Türk dünyası üçün xeyirli nəticələrə səbəb olmasını arzulayıram. Bir qədər əvvəl Türk dünyasının müxtəlif bölgələrindən gəlmiş ziyalılarımız Bakıda ortaq tarix və mədəniyyət şüurunun müsbət elmlər əsasında gücləndirilməsi məqsədini qarşıya qoydular. Onların apardıqları müzakirələr və qəbul etdikləri qərarlar yalnız bu günümüzə işıq salan elmi fəaliyyət deyil, eyni zamanda qətiyyətli iradə və uzaqgörən baxış ortaya qoydu. Bakı Qurultayının bizə miras qoyduğu bu ideyanı könül coğrafiyamızın hər bir guşəsində yaşatmaq, gücləndirmək və gələcək nəsillərə ötürmək hamımızın ortaq məsuliyyətidir. Türk dünyasındakı institusional əməkdaşlığımızın əsaslarından biri olan Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində fəaliyyətlərimizi böyük mütəfəkkir İsmayıl Qaspıralının “Dildə, fikirdə, işdə birlik” şüarından ilham alaraq hər keçən gün daha da dərinləşdirir və genişləndiririk. Bütün bu prosesdə Bakı Qurultayının ortaya qoyduğu təşəbbüsü yolumuzu işıqlandıran bir rəhbər kimi qəbul etməyə davam edirik. Türkiyənin ən mühüm hədəflərindən biri Türk dünyasının ortaq tariximizə, dilimizə və mədəniyyətimizə sahib çıxması, qədim keçmişimizdən aldığımız güclə Türk əsri vizyonunun inşa edilməsidir. Bu çərçivədə qarşıdakı payızda keçiriləcək və mühüm qərarların qəbul olunacağı Türk Dövlətləri Təşkilatının Ankara Zirvəsini Türk dünyasının inteqrasiyası məqsədimizə istiqamət verəcək dönüş nöqtəsinə çevirmək üçün bütün gücümüzlə çalışırıq. Şübhəsiz ki, bu əlamətdar tədbirdə aparılacaq müzakirələr ortaq əməkdaşlıq imkanlarımızı genişləndirərək Ankara Zirvəsinə və bütövlükdə Türk dünyasının gələcəyinə mühüm töhfələr verəcək. 1926-cı ildə Birinci Türkoloji Qurultayın keçirilməsi kimi, bu mühüm tədbirin də Bakıda təşkil olunması təsadüf deyil. Türk dünyasının birlik və həmrəyliyinin ən güclü simvollarından biri olan Azərbaycan bu gün də Türk dövlətlərinin ortaq məqsədlərinə töhfə verməyə davam edəcək. Bu düşüncələrlə tədbirin təşkilində əməyi keçən bütün şəxsləri, qurum və təşkilatları təbrik edirəm. Konqres münasibətilə Birinci Türkoloji Qurultayda iştirak etmiş əcdadlarımızı rəhmətlə yad edir, Türk birliyimizin, həmrəyliyimizin və qardaşlığımızın daim olmasını diləyirəm”, - müraciətdə deyilir.
***
Türk xalqlarının tarixində yeni bir səhifə açan, Türk dünyasının yüksəlişini və ruhani birliyini təcəssüm etdirən böyük bir hadisə baş verdi. Ona görə də bu toplantının yüzilliyini Türk dünyasının sabitliyi, mədəniyyət siyasəti və inteqrasiyasının gücləndirilməsi baxımından əvəzolunmaz hadisə hesab etmək olar.
Bu fikir Qırğız Respublikasının Prezidenti Sadır Japarovun Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illiyinə həsr olunmuş Türk Dünyası Həftəsinin iştirakçılarına müraciətində yer alıb.
Qırğızıstan lideri bildirib ki, mürəkkəb siyasi və geosiyasi şəraitə baxmayaraq, bu tarixi toplantıda türk dilləri, terminologiya, orfoqrafiya və gələcək inteqrasiya ilə bağlı mühüm məsələlər ətraflı müzakirə olunub: “Xüsusi vurğulamaq istərdim ki, bu möhtəşəm forum sadəcə alimlərin görüşü deyil. Bu, əsrlər boyu siyasi və coğrafi amillərin təsiri ilə bir-birindən ayrı düşmüş Türk dünyasının qarşılıqlı inteqrasiyaya, birliyə və qardaşlığa doğru atdığı tarixi dönüş nöqtəsidir. Toplantıda qırğız xalqının görkəmli nümayəndələri, Qırğızıstan dövlətçiliyinin və milli elminin tanınmış simaları, eləcə də Qazaxıstan və Başqırdıstandan olan alimlər iştirak edir. Onların orfoqrafiya və terminologiya məsələlərinə dair fundamental araşdırmaları yalnız qırğız dilçiliyinin deyil, ümumilikdə türkologiyanın qızıl fonduna daxildir. Türk dillərinin dil qrammatikasının yaradılması, əlifbaların uyğunlaşdırılması və ortaq türk mədəniyyətinin formalaşdırılması istiqamətində onların fəaliyyəti xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Qurultayda qəbul edilmiş qərarlar, xüsusilə yazı sisteminin müasirləşdirilməsi və ortaq terminologiyanın formalaşdırılması sahəsində görülən işlər xalqlarımızın həmrəylik səviyyəsinin yüksəlməsinə və birliyə əsaslanan siyasətə uyğun şəkildə inteqrasiyasına mühüm töhfədir. Alimlərin uzun illər ərzində həyata keçirdiyi bu fəaliyyət bu gün müasir türk təşkilatlarının fəaliyyətində öz əksini tapır. Türk Dövlətləri Təşkilatı, TÜRKSOY və Türk Akademiyası kimi beynəlxalq institutların yaradılması siyasi, iqtisadi və mədəni əməkdaşlığımızı keyfiyyətcə yeni səviyyəyə yüksəldib”.
Sadır Japarov qeyd edib ki, Böyük Türk yolu yalnız tarixi bir anlayış deyil, bu günümüzün inkişaf istiqamətini və gələcək strateji tərəfdaşlığımızın özünəməxsus xəttini müəyyən edən mühüm amildir: “Qloballaşma və sürətli geosiyasi dəyişikliklər dövründə mədəni və humanitar əlaqələrin daha da inkişaf etdirilməsi zəruridir. Türk xalqlarının ortaq tarixi, zəngin mədəni irsi, ədəbiyyatı və dil əlaqələrinin dərindən öyrənilməsi, həmçinin rəqəmsal mühitdə dillərimizin geniş təbliği müasir türkologiyanın ən mühüm vəzifələrindəndir. Rəqəmsallaşma, süni intellektin inkişafı və qloballaşma şəraitində biz türk dillərinin elmi və texnoloji sahələrdə mövqeyini gücləndirməli, onları müasir elmi terminologiyaya tam uyğun şəkildə inkişaf etdirməliyik. Əziz qardaşlar və bacılar, əminəm ki, bu yubileyin qeyd olunması türk xalqları arasında dostluğu daha da möhkəmləndirəcək, qardaşlıq münasibətlərinin, bilik mübadiləsinin, birliyin və əməkdaşlığın inkişafına böyük töhfə verəcək. Bu qurultayın ruhu və irəli sürdüyü böyük ideyalar bizi yeni nailiyyətlərə aparsın. Türk dünyasının birliyi daha da güclənsin, xalqlarımızın qardaşlığı və dostluğu əbədi olsun”.
***
Türk dünyasının qədim və zəngin tarixinə, elmi və mədəni irsinə, onun mənəvi dəyərlərinə və tarixi inkişaf yoluna layiqli töhfə vermək məqsədilə bir araya gələn dəyərli insanları bugünkü konqresin açılışı münasibətilə ürəkdən təbrik edirəm.
Bu barədə Özbəkistan Respublikasının Prezidenti Şavkat Mirziyoyevin Bakıda keçirilən Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illiyinə həsr olunmuş "Türk Dünyası Həftəsi"nin iştirakçılarına ünvanladığı müraciətdə bildirilib.
Müraciətdə qeyd olunub ki, bundan bir əsr əvvəl, 1926-cı ildə Bakı şəhərində keçirilən Birinci Türkoloji Qurultay dilçilik, etnologiya, tarix, türk xalqlarının ədəbiyyatı, incəsənəti və mədəni həyatı ilə bağlı yeni bir dövrün başlanğıcını qoyan böyük tarixi hadisə olub:
"Məşhur özbək alimi, böyük mütəfəkkir və Türküstan ziyalısı olan alimlərin bu qurultayda iştirak etməsini biz hər zaman böyük fəxr hissi ilə xatırlayırıq.
Türküstan şəhərində qurulan bu cəmiyyətin Türk dünyası üçün göstərdiyi böyük xidmətləri yüksək qiymətləndiririk.
Həqiqətən də, XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərində böyük maarifpərvər İsmayıl Qaspıralının həyata keçirdiyi işlər Türk dünyasında güclü milli oyanış hərəkatının əsasını qoydu. Bu hərəkatın sıralarında Özbəkstandan Mahmud Xoca Behbudi, Əbdürrauf Fitrət, Münəvvər Qari Əbdürrəşidxan, Abdulla Xoca, İshaqxan İbrət, Abdulhəmid Çolpan və Abdulla Qodiriy kimi fədakar ziyalılar fəal iştirak edərək türk xalqları arasında elm, maarif, təhsil, mədəni inkişaf və tərəqqi ideyalarının geniş yayılmasına böyük töhfələr verdilər.
Onlar olduqca ağır və mürəkkəb şəraitdə məktəblər, qəzet və jurnallar, muzeylər, kitabxanalar, teatrlar yaradaraq, təhsil və hüquq sistemlərinin islahatı istiqamətində çalışdılar. Bədii əsərləri, elmi araşdırmaları və ictimai-siyasi fəaliyyətləri ilə Türk dünyasının müasir dövrə keçidində mühüm rol oynadılar.
Təəssüf ki, repressiv siyasət nəticəsində bu qəhrəman əcdadlarımızın böyük bir hissəsi ağır faciələrə məruz qaldı. Lakin onların ali ideyaları, elmi irsi və maarifçilik ənənələri bu gün də bizim üçün örnək mənbəyi olaraq qalır.
Yeni dövrdə tarixi ədəbiyyatların, cədid nümayəndələrinin irsinin dərindən öyrənilməsi, onların elmi və ədəbi əsərlərinin geniş tədqiq olunması, müqəddəs adlarının yad edilməsi və gənc nəslin onların mənəvi cəsarəti ruhunda tərbiyə olunması istiqamətində mühüm işlər həyata keçirilir.
Böyük şəxsiyyətlərimizin elmə, maarifə, açıq dünyagörüşünə, milli və ümumbəşəri dəyərlərə əsaslanan azad və firavan həyat uğrunda mübarizəsi, zəngin elmi-mədəni irsi bizim üçün böyük əhəmiyyət daşıyır.
Sözsüz ki, Türk dövlətləri ilə elm, mədəniyyət, təhsil və incəsənət sahələrində əməkdaşlığın daha da genişləndirilməsi, ortaq keçmişimizin obyektiv şəkildə araşdırılması istiqamətində mühüm addımlar atılır".
Müraciətdə vurğulanıb ki, bu gün dünya yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoyarkən Türkologiya elminin qarşısında yeni vəzifələr meydana çıxır: "Xüsusilə süni intellekt, informasiya texnologiyaları, ortaq türk elektron resurslarının və elmi platformaların yaradılması, tarixi mənbələrin birgə araşdırılması, gənc türkoloq tədqiqatçıların dəstəklənməsi və akademik əməkdaşlıq proqramlarının genişləndirilməsi müasir yanaşmalar və səylərimizi birləşdirməyi tələb edir.
Bu istiqamətdə əməkdaşlığın gücləndirilməsi məqsədilə Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illiyi münasibətilə Türk dövlətlərinin elmi-tədqiqat mərkəzlərinin iştirakı ilə Türk dünyası maarifçilərinin irsinin öyrənilməsi üzrə beynəlxalq elmi layihənin yaradılmasını, cədid hərəkatı nümayəndələrinin əsərləri və tarixi sənədlərinin vahid rəqəmsal arxiv fondunun formalaşdırılmasını təklif edirik.
Əminik ki, bu möhtəşəm konqres iştirakçılarına elmi və yaradıcılıq fəaliyyətlərində uğurlar, qurultayın işinə isə böyük nailiyyətlər gətirəcək".
