İranda etirazlar və Azərbaycan Respublikası

İrandakı etirazlar ölkədəki sistemli böhranın nəticəsidir. İran rejimi etirazları qan içində boğmaq üçün qanlı tədbirlərə əl atıb. Sistemli böhran bütün digər böhran növlərindən fərqlənir, çünki bəzi iştirakçılar qarşıdurma səviyyəsini mövcudluq problemi hesab edirlər. İranın Ali Lideri Xamenei və SEPAH rəhbərliyi mövcudluqları uğrunda mübarizə aparırlar.

İranın qanuni lideri olan Prezident bu qrupa aid deyil, lakin o, Ali Liderin gündəliyinə tabe olmağa məcburdur. Prezident Pezeşkian hətta etirazları yönləndirməyə çalışır, lakin onun son müsahibəsi bu cəhdin uğursuz olduğu təəssüratını yaratdı.

Beləliklə, etirazlar ilk fəaliyyət dalğasından sağ çıxdı. Bunun cavabında hakimiyyət orqanları sərt qəddarlığa əl atdılar...

İkinci etiraz dalğasının olub-olmayacağından çox şey asılıdır?! Etirazlar uzanacaqmı?! Etirazlar qorxaq vərəsə Pəhləvinin oğlundan başqa bir sima qazanacaqmı?! İndiyə qədər etirazlar hələ kritik vəziyyətə çatmayıb...

Bu, daxili bir komponentdir... Vəziyyəti yumşalda biləcək xarici bir komponent də var...

Bu mərhələdə ABŞ və İsrailin mümkün hərəkətləri xarici amillər kimi qeyd olunur. Gəlin məqsədləri minimumdan maksimuma qədər nəzərdən keçirək.

ABŞ-ın məqsədləri:

• İranın raket proqramını məhv etmək.

• İranı Çinin ittifaqından çıxarmaq.

• İranı regionda proqnozlaşdırıla bilən bir dövlətə çevirmək.

İsrailin məqsədləri:

• İrandan gələn təhdidləri - onun raket proqramı - minimuma endirmək üçün tarixi bir fürsət (Suriya və İraq vasitəsilə sərbəst hava dəhlizi).

• İranda vətəndaş müharibəsi İranın resurslarını ölkə daxilində lokallaşdıracaq. Lakin bu, qabağcadan proqnozlaşdırıla bilinməyən bir vəziyyətdir.

• İranı regionda proqnozlaşdırıla bilən bir dövlətə çevirmək.

Beləliklə, ABŞ və İsrail İranın raket proqramını məhv etmək məqsədini bölüşürlər. İranda etirazları yumşaltmaq yalnız Ali Liderin və SEPAH rəhbərliyinin aradan qaldırılması yolu ilə mümkündür. Tramp administrasiyası etirazların ikinci dalğası başlasa, buna əl ata bilər...

Türkiyə

Ankaranın İranın dağılmasında və vətəndaş müharibəsində, yaxud İranın uğursuz dövlətə çevrilməsində heç bir marağı yoxdur. Türkiyə ikinci mərhələni gözləyəcək və seçilmiş, qanuni İran hakimiyyəti - Prezident və hökumətlə öz siyasətini yürüdəcək. Vətəndaş müharibəsi və uğursuz dövlət halında Türkiyə reaksiya verməyə və proseslərdə iştirak etməyə bilməz, çünki bu, sərhəd və humanitar vəziyyətdir.

Azərbaycanın mövqeyi

Azərbaycanın mövqeyi Türkiyənin mövqeyi ilə eynidir. Azərbaycan cəmiyyəti İrandan gələn xəbərlərə emosional reaksiya verir. Lakin başa düşmək lazımdır ki, Bakı ilə Tehran arasındakı münasibətlərin səviyyəsi elədir ki, Bakı İranın daxili işlərinə qarışa bilməz, çünki Tehranın öz işlərinə qarışmamasını tələb edir. Azərbaycanın hazırkı şəraitdə İrana qarşı hərbi əməliyyatlarda və ya etirazlara təsir mexanizmlərində iştirakı istisna olunur!

Azərbaycan sabit və proqnozlaşdırıla bilən İranda maraqlıdır.

Azərbaycan İsrail ilə güclü münasibətlərə malikdir və həmçinin ABŞ ilə keyfiyyətcə yeni münasibətlər inkişaf etdirir. Lakin İrana qarşı hərbi əməliyyat mövzusu əvvəllər olmadığı kimi, bu münasibətlərin gündəliyində ola bilməz və olmamalıdır.

Digər tərəfdən, İran bu vəziyyətdən necə çıxacaq?!

Bakının mövqeyi bundan asılıdır; yəni, biz Bakının təsir göstərə bilmədiyi və etməyə çalışmadığı hadisələrin nəticələri ilə məşğul olacağıq.

Etirazlar sakitləşərsə, ölkənin qanuni rəhbərliyi ilə qarşılıqlı əlaqə davam edəcək.

Vətəndaş müharibəsi və fail state halında, İrandakı azərbaycanlılar məsələsi tamamilə fərqli xüsusiyyətlər qazanacaq və Bakı öz təhlükəsizliyini təmin etmək üçün istənilən kontekstdə həmvətənlərini dəstəkləyə bilər.

İrandakı mövcud vəziyyət imkanlardan daha çox təhdidlər yaradır. Belə vəziyyətlərdə öz təhlükəsizliyini təmin etmək vacibdir. 2026-cı ilin əvvəli Azərbaycan və Türkiyə arasında, ən azı Hərbi Hava Qüvvələrinin iştirakı ilə təlimlərlə başlaya bilər...