"AA Analysis": Naxçıvanın yeni geosiyasi mərhələsi

Zəngəzur-Naxçıvan-Türkiyə oxu qarşıdakı dövrdə Cənubi Qafqazın siyasi iqtisadiyyatını və Avrasiya coğrafiyasında türk dünyasının əlaqə qabiliyyətini formalaşdıran əsas xətlərdən birinə çevrilməyə hazırdır.

Türkiyə-Azərbaycan Dostluq, Əməkdaşlıq və Həmrəylik Fondunun Direktorlar Şurasının sədri, professor Dr. Aygün Attar, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Naxçıvana səfəri çərçivəsində "Anadolu Ajansı Analysis" üçün bölgənin əhəmiyyəti və Zəngəzur əlaqəsi haqqında məqalə yazıb.

***

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 11 avqust 2026-cı ildə Naxçıvan Muxtar Respublikasına səfəri və Azərbaycan Televiziyasına verdiyi ətraflı müsahibə son illərdə Cənubi Qafqazda formalaşan yeni geosiyasi mənzərənin mahiyyətini anlamaqda xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Səfər proqramı müdafiə, sənaye, enerji, dəmir yolu infrastrukturu, sosial xidmətlər, şəhərsalma və mədəni irsi eyni strateji çərçivədə bir araya gətirdi. Beləliklə, Naxçıvanın gələcəyi yerli inkişaf gündəliyindən kənara çıxarıldı və Azərbaycanın regional strategiyasının fundamental elementlərindən biri kimi təqdim edildi.

Naxçıvanın Birləşdirici Gücü

Uzun illər Naxçıvan coğrafi ayrılığından qaynaqlanan təhlükəsizlik və logistika məhdudiyyətləri ilə üzləşən bir Azərbaycan bölgəsi idi. Bu gün eyni coğrafiya Şərqlə Qərbi, Şimalla Cənubu birləşdirən, Xəzər hövzəsini Anadolu və Avropa ilə birləşdirən və İrana və Fars körfəzinə çıxış təmin edən çoxqatlı əlaqə mərkəzinə çevrilməyə hazırlaşır. Bu transformasiyanın mərkəzində Zəngəzur Dəhlizi dayanır.
2020-ci ildən sonra materik Azərbaycanla Naxçıvan arasında quru əlaqəsinin bərpası Bakının əsas strateji prioritetlərindən birinə çevrildi. 8 avqust 2025-ci ildə Vaşinqtonda imzalanan Birgə Bəyannamə bu prosesi yeni beynəlxalq siyasi və hüquqi mərhələyə çıxardı. Sənəddə sülh, sabitlik və rifah üçün Azərbaycanla Ermənistan arasında nəqliyyat əlaqələrinin açılmasının vacibliyi qeyd edildi. O, materik Azərbaycanla Naxçıvan arasında fasiləsiz əlaqəni nəzərdə tuturdu və Trampın Beynəlxalq Sülh və Rifaha Doğru Yolu (TRIPP) çərçivəsində Ermənistan ərazisində tətbiq mexanizminin yaradılması məsələsini qaldırdı. Beləliklə, Azərbaycan siyasi müzakirələrində Zəngəzur Dəhlizi kimi formalaşan strateji əlaqə, TRIPP layihəsi çərçivəsində, Ermənistan ərazisində tətbiq modeli kimi reallaşmağa başladı. Bu model, eyni zamanda Ermənistanın suverenliyini, ərazi bütövlüyünü və yurisdiksiyasını eyni siyasi çərçivədə qoruyarkən, Azərbaycanın Naxçıvana etibarlı çıxışını nəzərdə tutur. Səmərəli şəkildə tətbiq olunarsa, bu struktur keçmiş münaqişənin coğrafiyasını iqtisadi qarşılıqlı asılılıq və regional əməkdaşlıq sahəsinə çevirmək üçün əhəmiyyətli bir mexanizm yarada bilər.
2026-cı ilin yanvar ayında TRIPP tətbiq çərçivəsinin dəqiqləşdirilməsi ilə siyasi razılaşmadan sonra marşrutun müəyyən edilməsi, hüquqi tənzimləmələr, korporativ strukturun formalaşdırılması, tikinti və torpaqdan istifadə icazələri kimi texniki məsələlər ön plana çəkildi. Beləliklə, illərdir diplomatik müzakirələrin mövzusu olan əlaqə məsələsi mühəndislik, investisiya və logistika planlaşdırma mərhələsinə doğru irəliləməyə başladı.

Əliyevin Naxçıvan bəyanatları

Prezident İlham Əliyevin Naxçıvana müsahibəsində açıqladığı rəqəmlər bu transformasiyanın miqyasını aydın şəkildə ortaya qoyur. Ermənistan ərazisində təxminən 42 kilometrlik dəmir yolu hissəsinin nəzərdə tutulması, yeni texniki-iqtisadi əsaslandırmaya uyğun olaraq Naxçıvanda 194 kilometrlik xəttin planlaşdırılması və hazırkı 1,5 milyon ton yük tutumunun 15 milyon tona çatdırılması məqsədi Zəngəzur marşrutunun gələcəkdə daşıyacağı iqtisadi funksiyanın böyüklüyünü göstərir. Horadiz-Ağbənd avtomobil yolunun tamamlanma mərhələsinə çatması və Azərbaycanın əsas hissəsində dəmir yolu işlərinin Ermənistan sərhədinə doğru getməsi Bakının məsuliyyət daşıdığı ərazidə infrastrukturu əvvəlcədən hazırlamaq siyasətini nümayiş etdirir.
15 milyon ton hədəfi sırf nəqliyyat statistikası kimi qəbul etmək olmaz. Bu həcm Naxçıvanda logistika terminalları, saxlama mərkəzləri, gömrük xidmətləri, emal sənayesi, sığorta, maliyyə, nəqliyyat və rəqəmsal logistika sahələrində yeni iqtisadi fəaliyyətlər yaratmaq imkanlarına malikdir. Naxçıvan Sənaye Parkının yaradılmasını bu yeni iqtisadi coğrafiyanın istehsal ayağı kimi də oxumaq olar.
Əliyevin Naxçıvan dəmir yolunun bərpasında beynəlxalq konsorsium variantını gündəmə gətirməsi onu göstərir ki, dəhliz beynəlxalq kapital və potensial yük sahibləri üçün açıla bilər. Burada Azərbaycan dövlətinin nəzarət payının qorunub saxlanılması əsas götürülməklə yanaşı, xarici sərmayənin maliyyələşdirilməsi ilə yanaşı, dəhlizin qlobal logistika şəbəkələri ilə inteqrasiyasına da xidmət edəcəyi nəzərdə tutulur.

Zəngəzur Dəhlizi niyə vacibdir?

Zəngəzur Dəhlizinin strateji dəyəri onun Mərkəzi Dəhlizə təsirindən, eləcə də Şimal-Cənub oxu ilə qura biləcəyi əlaqədən irəli gəlir. Naxçıvan və Culfa vasitəsilə İran dəmir yolu şəbəkəsinə çıxış Azərbaycana İran və Fars körfəzinə əlavə tranzit imkanları yarada bilər. Beləliklə, ölkə Xəzər-Anadolu-Avropa xətti ilə Rusiya-Azərbaycan-İran-Fars körfəzi oxlarının kəsişməsində daha güclü geoiqtisadi mövqeyə nail ola bilər. Türkiyə üçün Zəngəzur Dəhlizinin əhəmiyyəti Azərbaycan və Naxçıvan arasında yaradılacaq nəqliyyat xəttinin birbaşa üstünlüklərindən daha da kənara çıxır. Bu marşrut Ankaranın Qafqaz, Xəzər hövzəsi və Mərkəzi Asiya üçün uzunmüddətli geoiqtisadi vizyonunun əsas tərkib hissəsinə çevrilir.

Türkiyənin strateji töhfələri

Bu prosesdə diplomatik dəstək verən tərəfdaş kimi rolundan əlavə, Türkiyə dəhlizin öz ərazisində davam etdirilməsi üçün fiziki infrastrukturu hazırlayan əsas aktyorlardan biridir. Bu yanaşma, Şuşa Bəyannaməsi ilə müttəfiqlik səviyyəsinə çatan Türkiyə-Azərbaycan münasibətlərinin siyasi çərçivəsinin konkret təzahürüdür. Bu strategiyanın ən vacib layihələrindən biri Qars-İğdır-Aralık-Dilucu Dəmir Yolu Xəttidir. Türkiyə 22 avqust 2025-ci ildə Anadoluda Zəngəzur əlaqəsinin əsas dəmir yolu hissəsini təşkil edəcək 224 kilometrlik xəttin təməlini qoyub. İkiqat yollu, elektrikləşdirilmiş və işarəli dəmir yolu kimi dizayn edilən dəmir yolunun illik tutumu 5,5 milyon sərnişin və 15 milyon ton yük olacağı proqnozlaşdırılır. Prezident İlham Əliyevin Naxçıvan dəmir yolu üçün elan etdiyi 15 milyon tonluq tutum hədəfinin Türkiyə tərəfindəki xəttin planlaşdırılan 15 milyon tonluq tutumu ilə üst-üstə düşməsi də diqqətəlayiqdir. Bu paralel göstərir ki, sərhədin hər iki tərəfində Azərbaycan və Türkiyənin infrastruktur investisiyaları tamamlayıcı geoiqtisadi məntiq daşıyır. Qars-İğdır-Aralık-Dilucu xəttinin tamamlanması ilə Naxçıvan birbaşa Türkiyənin milli dəmir yolu şəbəkəsinə qoşulacaq; Türkiyənin Orta Dəhlizə çıxışı üçün yeni və güclü bir marşrut ortaya çıxacaq. Naxçıvan-Dilucu-İğdır-Qars oxunun Bakı-Tbilisi-Qars Dəmir Yolu Xəttinə əlavə edilməsi Orta Dəhlizin tutumunu və böhranlara qarşı dayanıqlığını artıracaq. Alternativ marşrutların mövcudluğu bu gün qlobal təchizat zəncirlərinin təhlükəsizliyi baxımından strateji əhəmiyyət kəsb edir. Bu inkişaf, həmçinin Türkiyənin Avropa ilə Asiya arasında coğrafi tranzit ərazisindən Avrasiya ticarət axınlarını istiqamətləndirən effektiv logistika mərkəzinə çevrilməsinin bir hissəsidir. Türkiyənin dəmir yolları, limanları, Marmaray bağlantısı və Avropa nəqliyyat sisteminə çıxışı Zəngəzur marşrutunun Xəzər dənizinin şərqindən Avropa bazarlarına yük çatdıra bilən sorunsuz bir zəncirə çevrilməsində həlledici rol oynayacaq. Türkiyənin Naxçıvana verdiyi ikinci strateji ölçü enerji sektorunda görünür. 2025-ci ilin mart ayında İğdır-Naxçıvan Təbii Qaz Boru Kəmərinin istifadəyə verilməsi Naxçıvanın enerji təhlükəsizliyini gücləndirən və Türkiyə ilə Azərbaycan arasında fiziki inteqrasiyanı inkişaf etdirən əhəmiyyətli bir addımdır. Gündəlik nəql gücü 2 milyon kubmetrə qədər olan təxminən 80 kilometrlik boru kəməri Naxçıvanın uzunmüddətli qaz təchizatının şaxələndirilməsinə imkan verir. İlham Əliyevin müsahibəsində qeyd etdiyi enerji perspektivi bu tərəfdaşlığa yeni bir ölçü qatır. Naxçıvanın günəş və su elektrik stansiyalarının gücünün artırılması, yeni istehsal müəssisələrinin və enerji saxlama sistemlərinin yaradılması, bölgədə istehsal olunan elektrik enerjisinin gələcəkdə Türkiyə vasitəsilə daha geniş bazarlara nəqlinə imkan verə bilər. Beləliklə, Türkiyə-Azərbaycan enerji əməkdaşlığı neft və təbii qaz boru kəmərlərindən kənara çıxaraq elektrik enerjisi, bərpa olunan resurslar və enerji saxlama texnologiyalarını əhatə edən daha geniş bir quruluşa doğru irəliləyə bilər. Elektrik ötürmə xətləri, fiber-optik kabellər və müxtəlif enerji infrastrukturlarının potensial gələcək inteqrasiyası ilə Zəngəzur marşrutunun dizaynı layihəyə yeni strateji dərinlik qatır. Bu baxımdan, dəhliz nəqliyyat, enerji və rəqəmsal bağlantının eyni coğrafiyada birləşdiyi çoxfunksiyalı Avrasiya arteriyasına çevrilmək potensialına malikdir.

Zəngəzur Dəhlizi Türk Dünyası İnteqrasiyasını Asanlaşdıracaq

Zəngəzur əlaqəsinin Türkiyə üçün digər vacib aspekti türk dünyasının iqtisadi inteqrasiyasıdır. Türkiyə, Azərbaycan və Orta Asiya ölkələri arasında siyasi və mədəni yaxınlıqdan davamlı iqtisadi dəyər yaratmaq üçün sürətli, proqnozlaşdırıla bilən və rəqabətli nəqliyyat marşrutlarının inkişafı zəruridir. Zəngəzur-Naxçıvan-Türkiyə xəttinin Mərkəzi Dəhlizlə inteqrasiyası Xəzər dənizinin şərqindəki istehsal mərkəzlərindən malların Azərbaycan vasitəsilə Anadoluya və oradan Avropaya daşınmasını asanlaşdıracaq. Türkiyənin inkişaf etmiş sənaye infrastrukturu, logistika mərkəzləri, limanları, maliyyə sistemi və Avropa bazarları ilə inteqrasiyası Mərkəzi Asiya iqtisadiyyatlarının qərbə çıxışında daha da böyük əhəmiyyət kəsb edəcək. Buna görə də, Zəngəzur Dəhlizi Türk dünyası üçün simvolik coğrafi əlaqədən iqtisadi inteqrasiya infrastrukturuna keçid üçün vacib vasitələrdən biri ola bilər. Türk Dövlətləri Təşkilatı (TDT) çərçivəsində nəqliyyat, gömrük, ticarət və rəqəmsallaşdırma sahələrində görülən işlərin fiziki təməli möhkəmləndikcə, ortaq siyasi vizyonun iqtisadi məzmunu da dərinləşəcək. Bu kontekstdə Türkiyə Avropaya uzanan Mərkəzi Dəhlizin qərb onurğasını, Azərbaycan Xəzər dənizinin qərb sahilində mərkəzi birləşdirici əlaqəni, Naxçıvan isə Anadolu ilə Cənubi Qafqaz arasında strateji qovşağı təşkil edəcək. Belə bir sistem nəqliyyat müddətlərinə, marşrut müxtəlifliyinə və Mərkəzi Asiyadan Avropaya uzanan iqtisadi coğrafiyanın strateji dayanıqlığına təsir göstərmək qabiliyyətinə malikdir. İqtisadi dəyərindən əlavə, Zəngəzur Dəhlizi də əhəmiyyətli siyasi funksiyaya malikdir. Cənubi Qafqazdakı uzunmüddətli münaqişə tarixi davamlı sülhün qarşılıqlı iqtisadi maraqlar və təhlükəsizlik tənzimləmələri ilə dəstəklənməsini zəruri edir. Nəqliyyat marşrutlarının açılması Ermənistan üçün tranzit gəlirləri, yeni bazarlara çıxış və regional ticarət sistemlərində iştirak imkanları yarada bilər. Bu, həmçinin Türkiyə ilə Ermənistan arasında normallaşma prosesi kontekstində yeni iqtisadi təmas sahələrinin yaradılmasına kömək edə bilər. Belə bir mühit regionda əməkdaşlığı iqtisadi xərc-fayda tənliyi baxımından daha rasional bir seçim halına gətirməyə töhfə verə bilər. Ankara üçün bu prosesdə əsas prioritetlər Azərbaycanla strateji müttəfiqliyi qorumaq, regional sabitliyi gücləndirmək və Cənubi Qafqazı beynəlxalq nəqliyyat şəbəkələrinə daha dərindən inteqrasiya etməkdir. Zəngəzur əlaqəsinin qarşılıqlı razılaşdırılmış hüquqi mexanizmlər çərçivəsində idarə olunması bu üç məqsədin eyni zəmində bir araya gəlməsinə imkan verə bilər.

Naxçıvan üçün məqsəd nədir?

Prezident İlham Əliyevin səfərinə bütövlükdə baxdıqda, Naxçıvan üçün planlaşdırılan transformasiyanın təhlükəsizlik, sənayeləşmə, yaşıl enerji, nəqliyyat, sosial infrastruktur, turizm, mədəni irs və idarəetmə islahatlarını əhatə etdiyi aydın olur. Qarabağ, Şərqi Zəngəzur və Naxçıvanın ortaq inkişaf konsepsiyası çərçivəsində nəzərdən keçirilməsi bu strategiyanın məkan ölçüsünü ortaya qoyur.
Bu yanaşma göstərir ki, müharibədən sonra ərazi bütövlüyünün bərpasından sonra Azərbaycan iqtisadi və infrastruktur bütövlüyünün gücləndirilməsi mərhələsinə keçib. Yolları, dəmir yollarını, enerji sistemlərini və istehsal mərkəzlərini birləşdirmək ölkənin müxtəlif bölgələrini ortaq iqtisadi dövriyyə zonasında birləşdirir.
Bu yeni ssenaridə Naxçıvan Azərbaycanın qərb qapısı, Türkiyə ilə birbaşa strateji əlaqəsinin mərkəzi və Avrasiya tranzit sisteminin yüksələn mərkəzlərindən biri olmaq potensialına malikdir. Prezident İlham Əliyevin Naxçıvana səfəri və müsahibəsinin əsas geosiyasi mesajı buradadır: Müharibədən sonrakı dövrdə Azərbaycan yeni iqtisadi coğrafiya qurur. Zəngəzur Dəhlizi bu coğrafiyanın əsas arteriyalarından biridir və Naxçıvan onun mərkəzi qovşaqlarından biridir. Türkiyə üçün bu xəttin əhəmiyyəti Qars-İğdır-Dilucu vasitəsilə Anadoluya çatan infrastrukturun ölkənin dəmir yolu, limanı, enerji və Avropa əlaqələri ilə inteqrasiyasından irəli gəlir. Beləliklə, Türkiyə və Azərbaycanın tamamlayıcı investisiyaları ikitərəfli strateji ittifaqın iqtisadi coğrafiyasını Xəzər dənizindən Avropaya qədər uzanan daha geniş bir sistemə çevirə bilər. TRIPP-nin hüquqi və texniki mexanizmləri işə düşərsə və müvafiq ölkələrin infrastruktur investisiyaları vaxtında başa çatdırılarsa, Ermənistan ərazisindəki 42 kilometrlik hissə fiziki uzunluğundan çox kənara çıxa bilər. Bu xətt eyni zamanda Naxçıvanın coğrafi mövqeyinə, Türkiyənin Avrasiya əlaqələrindəki çəkisinə, Azərbaycanın tranzit potensialına və Mərkəzi Dəhlizin bütövlüyünə təsir göstərə biləcək strateji bir hədddir. Buna görə də, Zəngəzur-Naxçıvan-Türkiyə oxu qarşıdakı dövrdə Cənubi Qafqazın siyasi iqtisadiyyatını və Avrasiya coğrafiyasında türk dünyasının əlaqə qabiliyyətini formalaşdıran əsas xətlərdən birinə çevrilməyə hazırdır.