Azərbaycan üçün gözləmə zamanı

Son bir neçə həftə ərzində Azərbaycan diplomatiyası gözləmə rejimində olub. Azərbaycanın belə bir lüksu var. Bu isə müasir beynəlxalq münasibətlərdə çox vacib amildir. Azərbaycanın ikitərəfli öhdəlikləri yalnız Türkiyəyə aiddir və onlar tam şəkildə yerinə yetirilir, bunu Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyinin İsrail hökumətinin qondarma "erməni soyqırımı"nı tanımasına reaksiyası da göstərdi.

İyul, avqust, sentyabr və müəyyən dərəcədə oktyabr ayları Cənubi Qafqaza təsir edən bir neçə halda qeyri-müəyyənlik və qarışıqlıq dövrü olacaq. Gəlin, çağırışlara nəzər salaq:

ABŞ/İsrail və İran – bütün əlamətlərə görə, proses uzanacaq. İsrail və İrandakı bəzi dairələr yeni münasibətlər sisteminin qurulmasında maraqlı deyillər. İranda hər şey yenə də dəyişə bilər, çünki razılaşmalar konkret şəxslər (Prezident, Parlament sədri) tərəfindən bağlanır, hərbçilər isə prosesdən kənarda qalır. Xamenei atasının dəfn mərasimində iştirak etməsə (ən təhlükəsiz yer, çünki çoxlu xarici qonaq olacaq), onun qabiliyyətsizliyi ilə bağlı şayiələr elit qruplar arasındakı münasibətlərdəki çatları daha da artıracaq. Xameneinin danışıqların gedişatı ilə "prinsipcə razılaşmadığı" və yalnız prezident Pezeshkianın məsuliyyəti öz üzərinə götürdüyü üçün razılaşdığı barədə əhəmiyyətli mövqeyi SEPAH-ın hərəkətə keçməyinə səbəb ola bilər. Qeyri-müəyyənlik İsrail və ABŞ Konqres seçkilərinə qədər davam edəcək.

Rusiya və Ukrayna - gərginlik yalnız artacaq. Moskva və Kiyev də ABŞ-ın, ehtimal ki, avqust-sentyabr aylarında daha çox iştirakını gözləyir və danışıqlar mövqelərini maksimum dərəcədə artırırlar.

İsrail və Türkiyə. Netanyahu hökumətinin parlament seçkilərində duruş gətirməsi lazımdır və bunun üçün düşmənə ehtiyacı var. İrana zərbələrin qarşısını alan və ən azı Livandakı fəaliyyətləri lokallaşdıran ABŞ-İsrail razılaşmaları pozularsa, HƏMAS Qəzzada dirçəlməli olacaq. Baxmayaraq ki, Trampın rəhbərlik etdiyi Sülh Şurası artıq orada fəaliyyət göstərir. Qalan tək şey Türkiyə ilə gərginliyi süni şəkildə alovlandırmaq və Suriyada gərginliyi artırmaqdır. Bu, bəlkə də Azərbaycan üçün ən təhlükəli inkişafdır və vəziyyətin gərginləşməsi nə Bakının, nə də Vaşinqtonun maraqlarına uyğundur.

Rusiya və Ermənistan. Görünür, Rusiya Ermənistana təzyiqi artıracaq və Paşinyan hökumətinin möhkəmliyini növbəti bir neçə ay ərzində sınayacaq. Ermənistanda strateji aktivlər (Cənubi Qafqaz Dəmir Yolu, Atom Elektrik Stansiyası) uğrunda mübarizə elə bir nöqtəyə yaxınlaşır ki, Paşinyan hökumətinin qərarları Moskvanın Ermənistan iqtisadiyyatını çökdürməyə cəhd etməsinə səbəb ola bilər - növbəti addım Rusiyadan Ermənistana bank köçürmələrinin qadağan edilməsidir (xatırladım ki, ötən il köçürmələr 3,8 milyard dollar təşkil edib).

Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh prosesi. Yeni parlament və yeni hökumət hələ də formalaşmalı və hökumət proqramını qəbul etməlidir və yalnız sentyabr ayına qədər Ermənistan hökuməti üçün vahid bir vizyon əldə etmək mümkün olacaq. Azərbaycan üçün referendum prosesi və TRIPP-in tətbiqi ilə bağlı qərarlar vacibdir. Bu, bir neçə ay çəkəcək və bu müddət ərzində sülh gündəliyinə sadiqlik təsdiqlənəcək və Naxçıvan ilə internet bağlantısı kimi əməkdaşlığa bənzər qərarlar qəbul ediləcək.

Buna görə də, dörd ay gözləmə rejimində keçirilməlidir. Bu müddət ərzində ölkənin siyasi, iqtisadi və təşkilati arxa cəbhəsi 2026-cı ilin payızının sonu və qışının əvvəlində baş verməsi gözlənilən əsas proseslərdən - İsraildə seçkilərdən, ABŞ Konqres seçkilərindən, Ermənistan hökumətinin referendum və TRIPP ilə bağlı qərarlarından və Rusiya ilə Ukrayna arasında danışıqların növbəti mərhələsindən sonra fəaliyyət üçün gücləndirilə bilər.

Bundan əlavə, bu müddət ərzində Türkiyə, Gürcüstan və Orta Asiya ölkələri ilə ittifaqı, Körfəz ölkələri və Çinlə tərəfdaşlığı dərinləşdirməyə, ABŞ Konqresində 907-ci maddəni ləğv etməyə və Aİ ilə yeni müqavilələr imzalamağa cəhd etməyə davam etmək mümkündür.

İlin sonuna qədər regionumuza təsir edən demək olar ki, bütün xarici məsələlərdə yeni bir vəziyyət yaranmalıdır və nəticələrə əsasən Azərbaycan gərək mövqe formalaşdırsın.