Azərbaycan və Özbəkistanın dərin tarixi ənənələri

Azərbaycan Prezidentinin 23-24 avqust tarixlərində qardaş Özbəkistana tarixi səfəri ölkələrimizin hüdudlarından kənarda da diqqəti cəlb etdi. Səfərdən sonra imzalanan "Azərbaycan Respublikası ilə Özbəkistan Respublikası arasında Əbədi Dostluq Müqaviləsi" qardaş ölkələrimiz və xalqlarımız arasındakı münasibətlərdə yeni bir mərhələni qeyd etdi.

Bu münasibətlərin dərin tarixi və ənənələri var. Bizi ortaq mədəniyyət, irs və adət-ənənələr birləşdirir.

Xüsusilə, Azərbaycan Prezidentinin köməkçisi Hikmət Hacıyevin sosial mediada paylaşdığı paylaşımda qeyd etdiyi kimi, xalqlarımızı orta əsr Azərbaycan filosofu Yusif Qarabaği kimi alimlər birləşdirir.

Onun Qarabağdan Buxaraya aparan elmi səyahəti ortaq irsimizi birləşdirən körpülərdən biridir. 17-ci əsrin görkəmli filosofu və alimi Yusif Qarabaği elmi iş üçün Qarabağı tərk edərək Səmərqənd və Buxarada bütün bölgənin elmi və mədəni həyatında mühüm iz buraxdı. 1619-cu ildə Buxara hökmdarı Bahadur Xan onun şərəfinə bir kitabxana tikdirdi və Yusif Qarabağini onun direktoru təyin etdi.

Yusif Qarabaği elmdə dərin iz buraxmış və Buxarada dəfn edilmişdir.

Xalqlarımızı birləşdirən digər güclü əlaqələr də mövcuddur.

Xızıra ehtiram tarixi və ənənəsi Özbəkistan və Azərbaycanı İpək Yolunun ortaq mənəvi məkanı, ortaq dünyagörüşü və oxşar müqəddəs coğrafiya vasitəsilə birləşdirir. Hər iki mədəniyyətdə Xızıra olan münasibət mənəvi qohumluğun transmədəni körpüsü yaratmışdır.

Orta əsrlərdə Azərbaycan (Şirvan) və Özbəkistan (Mavərənnəhr) İslam dünyasının əsas intellektual və mistik mərkəzləri idi.

Səyyah dərvişlər müntəzəm olaraq Bakı, Şamaxı, Buxara və Səmərqənd arasında səyahət edirdilər. Səmərqənddəki Həzrəti Xızır məscidini və Azərbaycanın Beşbarmaq dağındakı Pir Xızır Zindəni ziyarət edərək, yerli əfsanələri və ritualları daşıyaraq coğrafi sərhədləri sildilər.

Hər iki ölkədə Xızır mənzərədə dərin iz buraxmış, təbii xüsusiyyətləri "əbədiyyət portallarına" çevirmişdir.
Özbəkistanda Xızır ənənəvi olaraq Çatkal və ya Hisar silsilələrinin mağaraları ilə əlaqələndirilir (məsələn, Kaşkadəryadakı Həzrəti Xızır Mağarası). Azərbaycanda onun əsas qalası Beşbarmaq (Xıdır Zinda) xarabalığıdır.

Qırx günlük oruc üçün yeraltı hücrələrin tikilməsi memarlıq ənənəsi həm Bakıdakı Şirvanşahlar Kompleksindəki Seyid Yəhya Bakuvi məqbərəsində, həm də Səmərqənddəki Şahi-Zində Kompleksində eyni dərəcədə özünü göstərir.

Xızır obrazı hər iki ölkənin İslamdan əvvəlki mədəni təbəqələrində dərin kök salıb, məhsuldarlıq kultları və yaz bərabərliyi (Novruz) ilə əlaqələndirilir.

Hər iki mədəniyyət Xızır obrazına əsaslanan qonaqpərvərliyin fundamental etik kodeksini bölüşür.

Azərbaycan atalar sözü "Qonaq Xızırdır" və özbək deyimi "Hər gələn mehmonni Xızır bil" eyni mənada tərcümə olunur: "Hər gələn qonağı Xızır hesab edin".
Bu inanc, hər hansı bir qəribin ən yüksək hörmətlə qarşılanmasını tələb edir, çünki ölməz saleh insanın özü onların maskasının arxasında gizlənərək ev sahibinin səxavətini sınaya bilər.

Saleh Xızırın mirası Azərbaycan və Özbəkistanı həm Əmir Teymur, onun nəsilləri və Səfəvilər dövründən dərin sufi əlaqələri, həm də qədim yaz xalq ritualları vasitəsilə birləşdirir.

XV və XVI əsrlərdə Şirvan (paytaxt - Şamaxı/Bakı) və Mavərannəhr (Səmərqənd/Buxara) fəal dini və intellektual dialoqla məşğul idilər. Bu dövr iki ən böyük təriqət - Xəlvətiyyə (Şirvan) və Nəqşbəndiyyə (Mavərannəhr) üçün qızıl dövr oldu.

Xızır fiquru hər iki orden arasında əsas əlaqə rolunu oynadı. Bu, vahid teoloji dil yaratdı: Bakı və Səmərqənddəki şeyxlər "daxili işıqlanma"nın təbiəti haqqında eyni traktatlara istinad edirdilər.

XV əsrdə Səmərqənd (Temrud imperiyasının paytaxtı) bütün Şərqdən alimləri cəlb etdi. Bir çox Azərbaycan filosofu Mavərannəhrdə təhsil almış və ya təbliğ etmişdir. Buxaralı alimlər isə Xəzər ziyarətgahlarına ziyarətə getmişlər.

XV əsrdə Şirvan Xəlvətiyyə məktəbinin təsiri altında Mavərannəhrdə yeraltı çillaxanalar — qırx günlük oruc üçün hücrələr tikmək ənənəsi yaranmışdır. Səmərqənd memarları Şahi-Zində kompleksində binalar tikərkən bu təcrübəni tətbiq etmişlər.

Hər iki məktəbin müqəddəs mərkəzləri (Bakıdakı Bakuvi məqbərəsi və Səmərqənddəki Kusam ibn Abbas məqbərəsi) oxşar bir quruluşa sahib olmuşdur.
Böyük Şirvan alimi və Xəlvətiyyə təriqətinin "ikinci qurucusu" (pir-i sani) Seyid Yəhya əl-Bakuvinin (XV əsr) ideyaları Azərbaycanla Orta Asiya arasında mühüm bir fəlsəfi körpüyə çevrilmişdir. Bakuvi, Qarabaği və digər alimlərin intellektual irsi özbək və daha geniş mənada Orta Asiya ilahiyyat və mistik düşüncəsində dərin köklərə malikdir.

Azərbaycan və Özbəkistan mədəniyyətinin, adət-ənənələrinin, mənəvi və elmi-fəlsəfi düşüncəsinin əsrlər boyu bir-biri ilə bağlılığı ölkələrimiz və xalqlarımız arasında əbədi dostluq və qardaşlığın möhkəm təməlini təşkil edir.