Pəhləvilər: Xəyanət silsiləsi kimi dövlət modeli

Pəhləvilər haqqında yazıya romantika ilə başlamaq mümkün deyil. Bu ailənin tarixində nə “milli oyanış”, nə də “xalq müqaviləsi” var. Burada ardıcıl şəkildə yalnız xidmət, xəyanət və sahib dəyişmə mexanizmi müşahidə olunur. Ona görə də bu məqalə Pəhləvilərin xəyanəti ilə başlayır və məhz onunla da bitir.

Hər şey 14 yaşlı bir uşağın taleyi ilə başladı. Adı Rza xan idi. Adındakı “xan” ifadəsi nə zadəgan mənşəyinə, nə aristokrat kökünə, nə də tarixi legitimliyə işarə edirdi. Bu, sadəcə ad idi — o dövr Persiyasında minlərlə yoxsul ailənin övladında olduğu kimi.

1879-cu ildə Persiyanın Qacar hökmdarı Nəsirəddin Şah Qacar Rusiyada səfərdə olarkən Çar ordusunun Kazak atlı diviziyasından təsirləndi. Şərq hökmdarlarına xas sadəliklə Rus imperatorundan Persiyada da belə bir hərbi birlik yaradılmasını xahiş etdi. Çar Nikolay bu xahişi rədd etmədi və öz hesabına Tehranda Persiya Kazak eskadronu formalaşdırıldı. Məhz həmin rus hərbi strukturunda 14 yaşlı Rza sıravi əsgər kimi xidmətə başladı. Bu fakt bioqrafik detal deyil. Bu, Pəhləvilər hakimiyyətinin başlanğıc koordinatıdır.

Zamanla Rza rus komandirlərinin etimadını qazanaraq pillə-pillə yüksəldi. Bu yüksəliş təkcə şəxsi qabiliyyətlə izah edilə bilməzdi. Burada Qacar sarayının açıq siyasi dəstəyi həlledici rol oynadı. Sultan Əhməd Şah Qacarın razılığı olmadan Rza nə 1916-cı ildə polkovnik rütbəsi ala bilərdi, nə də 1920-ci ildə general ola bilərdi. Elə həmin il o, Persiya Kazak Briqadasının baş komandanı təyin edildi — bu da birbaşa şah səlahiyyəti idi. Və məhz bu nöqtədə Pəhləvilərin dəyişməz xüsusiyyəti işə düşdü: xəyanət.

1921-ci ildə artıq Persiyanın Hərb naziri və Kazak Diviziyasının komandiri olan Rza Pəhləvinin rəhbərliyi ilə çevriliş baş verdi. Əhməd Şah hakimiyyətdən kənarlaşdırıldı. Rza onu yüksəldən sarayı alçaltdı, onu general edən hakimiyyəti ləğv etdi və Şahı Fransaya sürgünə göndərdi. 1925-ci ildə isə özünü “Rza Şah Pəhləvi” elan etdi. Beləliklə, xəyanət siyasi epizod olmaqdan çıxaraq dövlət ideologiyasına çevrildi.

Rza Pəhləvi Türkiyədə Atatürk nümunəsinə istinad edərək orduya və xalqa demokratik islahatlar vəd etsə də, respublika qurmadı. Bu artıq fakt yox, tarixin ironiyası idi. O, monarxiyanı saxladı. Və verilən bütün vədlərdən geriyə yalnız bir simvolik addım qaldı — Persiyanın adının “İran”la əvəz edilməsi.

Lakin xəyanət bununla bitmədi. İranın formalaşmasında mühüm rol oynamış və Kazak hərbi strukturunu yaradan Rusiya da siyasi kursdan kənarlaşdırıldı. Birinci və İkinci Dünya müharibələri dövründə Rza Pəhləvi Almaniyaya meyl göstərdi. Bu isə regionun əsas gücləri üçün qəbuledilməz idi. 1941-ci ildə SSRİ və Böyük Britaniyanın birgə hərbi əməliyyatı nəticəsində Rza Pəhləvi hakimiyyətdən uzaqlaşdırıldı. Taxtı qorumaq üçün isə ailə daxilində yenidən xəyanət oldu. Bu dəfə Rzanın oğlu Məhəmməd Rza Pəhləvi şah taxtına göz dikdi və… atasını Cənubi Afrika Respublikasına mühacirətə göndərdi.

Məhəmməd Rza Pəhləvi atasından fərqli olaraq xarici müttəfiqlərə ehtiyatla yanaşdı. Lakin bu ehtiyat daxildə fərqli nəticə verdi. İran əhalisinin böyük hissəsi yoxsulluq həddində yaşadığı halda, neft və qaz gəlirləri saray elitasının nəzarətində cəmləşdi.

“Şah” ailəsinin dəbdəbəli həyat tərzi, “şahbanu” Fərəh hər gün qəlyanaltı süfrəsinə Parisdən xüsusi təyyarə ilə kruasanlar gətirdir, saray korrupsiyası, dövlət məmurlarının toxunulmazlığı və özbaşınalığı, dövlət sərvətlərinin talanı cəmiyyətlə hakimiyyət arasında dərin uçurum yaratdı. Bu artıq siyasi səhv yox, sistemli şəkildə xalqa qarşı xəyanət idi. Nəticədə Məhəmməd Rza Pəhləvi xalqın deyil, sarayın və Qərb paytaxtlarının hökmdarına çevrildi.

Bununla belə, Məhəmməd Rza Pəhləvi atasından fərqli olaraq SSRİ-yə açıq xəyanət etmədi. O, Stalinlə ilk görüşündən sonra bu təsirdən tam çıxa bilmədi. Sovet təhlükəsizlik və idarəçilik modeli İranda müəyyən dərəcədə qorundu. Məhz bu balans Qərbin narazılığını artıran əsas amillərdən biri oldu. Zaman keçdikcə “Şah” neft qiymətlərində daha müstəqil mövqe tutmağa başladı və regionda sərbəst danışmağa cəhd etdi. Qərb üçün bu artıq demokratiya deyil, nankorluq idi.

Tarixin qəribə bir xüsusiyyəti var: onu yazanlar çox vaxt oxumurlar. Bu dəfə İran xalqının xilası üçün dualar Parisdə yazıldı. Sakit küçələrdə, kameralara gülümsəyən bir din adamı “ədalət” çağırışları ilə səhnəyə çıxdı. Onun adı Ruhullah Xomeyni idi. 1979-cu ildə inqilab baş verdi. Xomeyni Qərbdən İrana qayıtdı, Şah isə ailəsi ilə Qərbə sığındı. Qərb dərin nəfəs aldı ki, İranla problem sona çatdı. Amma problem hələ indi başlayırdı. Yeni İran Qərbin istədiyi İran olmadı. ABŞ səfirliyi yandırıldı, münasibətlər düşmənçiliyə çevrildi. Qərb bir daha başa düşdü: istədiyi adamı gətirmək, istədiyi sistemi yaratmaq demək deyil. 

Bu gün tarix yenidən arxivdən çıxarılır. Köhnə hamam, köhnə tas. Və bu tasın çirk suyunda tanış sima - Şah. Guya yeni həll, əslində isə istifadə olunmuş köhnə sxem. Lakin bugünkü İran 1979-cu ilin İranı deyil. Sanksiyalarla formalaşmış, ideologiyalardan yorulmuş, dövlətlə cəmiyyət arasında dərin çatlar olan bir ölkəyə kənardan lider gətirmək yanğın olan evə benzin tökmək kimidir. Bu, vətəndaş müharibəsi riskidir. Bu, regional fəlakət ehtimalıdır. 

1917-ci ildə Lenin inqilabı Peterburqda, həyatını riskə ataraq idarə etdi. 1918-ci ildə Fətəli Xan Xoyski Bakıya girərək dövlət qurdu. Bugünkü Pəhləvi isə okeanın o tayından “küçələrə çıxın” deyib, sonra da anası kimi Fransa kruasanı və Tehran küçələrində polis dəyənəkləri altında qırılan talelərin xırtıltısını dinləyir. Bu liderlik deyil. Bu, qorxaqlıq və məsuliyyətsizlikdir. Və bu çağırışlar nəticəsində ölən hər bir insanın qanı - yalnız mövcud hakimiyyətin deyil, Pəhləvi xülyasının da pəncəsindədir. Çünki tarix artıq hökmünü verib: Pəhləvi - yalnız bir ailənin famili deyil, “xəyanət” sözünün soyadıdir. 

Allah İranda həlak olanlara rəhmət eləsin.

P.S. Bu məqalə Pəhləvilərə nifrətdən yox, tarixdən dərs çıxarmaq üçün yazılıb.