ABŞ və Çin arasında səssiz gedən müharibədə qalib kim olacaq

Tarixi təcrübə bu gün baş verənləri anlamaq və gələcəklə bağlı bəzi suallara cavab tapmaq üçün vacib ipucları verir. Çünki tarix bizə göstərir ki, bir dövlətin təkcə iqtisadi və texnoloji gücü onun qlobal sistemi idarə etmək gücünə malik olması demək deyil. Qlobal sistemdə iqtisadi güc olmaqla onu idarə etmək qabiliyyətinə malik olmaq arasında əhəmiyyətli bir fərq var. Məsələn, Çin hazırda iqtisadi və texnoloji cəhətdən öz izini qoyur. Bəs qlobal sistemi idarə etmək qabiliyyətinə malikdirmi?

Tarixi təcrübəsinə baxanda görürük ki, yoxdur. Çünki o, belə bir mübarizəyə qoşulmayıb.

Osmanlı İmperiyası, Fransa, Rusiya və ya hətta ABŞ kimi, qlobal sistemə hakim olmaq üçün mübarizə aparmaq lazımdır.

Ruslar bunun bariz nümunəsidir. Qazansalar da, məğlub olsalar da, rusların müharibə yolu ilə qlobal sistemə inteqrasiya edən və ona can atan bir quruluşu var.

Fransızlar, hara getsələr də, yaxşı bir miras qoymasalar da, hegemonluq uğrunda mübarizə apardılar.

Mən demirəm ki, bunlar yaxşı şeylərdir, edilməlidir. Bu gün müəyyənləşdirməli olduğunuz ipuçlarını sizə xatırladıram.

Məsələn, İngiltərə qlobal sistem üçün ssenarilər baxımından həmişə uğurlu olub. Bəlkə də buna görə at yarışları onlar üçün bu qədər vacibdir. Bir düşünün: ingilislər ən yaxşı qaçış atına və ya qələbə vəd edən ata mərc edirlər. At yarışlarının kral ailəsinin ən sevdiyi tədbirlərdən biri olması təsadüfi deyil.

Başqa sözlə, onlar həmişə özlərinə qazanc gətirə biləcək atlara investisiya qoyublar.

Amma bunu edərkən onlar həm də kimi səhnəyə çıxaracaqlarını hesablayıblar.

İndi niyə Çin üzərində bu qədər çox çalışırlar? Düşünürəm ki, cavab məhz Çinin qlobal sistemi idarə etmək ambisiyasının olmamasındadır.

Qlobal sistemi formalaşdıran və heç vaxt öz sivilizasiya anlayışından güzəştə getməyən Osmanlı İmperiyası kimi strukturların bu dövrdə hansı nəticələrə nail ola biləcəyini düşünün.

Osmanlıdan ilhamlanan sivilizasiya anlayışı bugünkü rabitə kanalları vasitəsilə daha çox yerə çatmazdımı? Və bu ədalət toplanması daha çox insanda heyranlıq oyatmazmı?

Uydurma tarixi hekayələr bu rabitə dövründə işə yarayardımı?

Yaramazdı.

Bəşəriyyət isə Qərbin tətbiq etdiyi ssenariləri doğru kimi qəbul etməzdi.

Bugünkü reallıqlar imperiya ambisiyalarından məhrum olan "əjdaha" modelini daha faydalı edir. Bu, Britaniyanın bu seçiminin səbəblərindən biri ola bilər.

Avropa daxilindəki çıxılmaz vəziyyəti, onun daxili güc mübarizələrini görməzdən gələ bilmərik.

Müharibələr bir tərəfdən "əsas aktor kimdir?" sualına cavab verir, digər tərəfdən isə resursları tükəndirir.

ABŞ və Britaniya arasındakı dərin uçurum qlobal sistemə yenidən kimin hakim olacağı sualı ilə əlaqələndirilir.

Rusiyanı ayrıca təhlil etsək, ABŞ ilə münasibətlər qurmasının əsaslandırmaları da bununla bağlıdır.

Çin və ABŞ arasındakı fərqi anlamaq və qlobal sistemin gələcəyini proqnozlaşdırmaq lazımdır.

Çin qlobal sistemin bossu olmaq üçün mübarizə aparacaqmı?

"Mübarizə aparmadan qalib gəlmək" fəlsəfəsini mənimsəmiş bir struktur necə mübarizə aparacaq və hansı şəraitdə mübarizə aparacaq?

Bu suala cavab vermək üçün Çin qlobal problemin bir hissəsi olmayıb və olmaq istəmir. Lakin hər hansı vəziyyət öz sərhədlərini aşarsa, mübarizə aparacaq.

Görünür, ABŞ bu vəziyyətdən Çini arenaya çəkmək üçün istifadə etmək istəyəcək.

ABŞ israrla Çini mübarizəyə cəlb etməyə çalışacaq. Çünki müharibə "Boss kimdir?" sualına cavab olacaq.

Türkiyəyə gəldikdə isə...

Tariximiz dünyaya hakim ola biləcək bir quruluşa sahib olduğumuzu təsdiqləyir...

Osmanlı İmperiyası qlobal bir güc idi. Bu gün ABŞ kimi o da əsas aktor idi. Lakin Britaniyanı da əhatə edən ittifaq bu aktoru devirdi.

Uzun illərdən sonra Türkiyə bir daha qlobal proyeksiya fürsətini ələ keçirdi. Prezident Ərdoğanın inqilabi paradiqma dəyişikliyi Türkiyəni bu yeni missiya üçün namizəd etdi.

Bir sözlə, ABŞ-Çin rəqabətini və tarixdən öyrəndiyimiz dərsləri yenidən oxumalı və kursumuzu buna uyğun olaraq müəyyənləşdirməli olduğumuz bir vəziyyətlə qarşılaşırıq.