Azərbaycan siyasətini ancaq öz maraqları əsasında qurur

Azərbaycan: Hər kəs üçün istisna olma sənəti

The Pioneer

Müəllif: Bhopinder Singh

Bakı dostlar və düşmənlər arasında tarazlıq yaratmağa çalışmır. O, dostlarının, qonşularının və özünün mövcudluğunu qorumaq maraqları arasında tarazlıq qurur. Bloklara aludəçiliyin artdığı bir dövrdə Azərbaycan tamamilə fərqli bir nümunə təqdim edir. Kiçik bir dövlət üçün ən güclü mövqe tərəf seçmək deyil, əksinə, hər bir tərəfin sizinlə əlaqəyə ehtiyac duymasını təmin etmək ola bilər.

Azərbaycan ənənəvi geosiyasəti qəribə şəkildə qeyri-adekvat göstərən ölkələrdən biridir. Söhbət əhalisinin əksəriyyəti şiə olan, lakin dərin dünyəvi xarakter daşıyan, mədəni cəhətdən türk və strateji baxımdan İsraillə yaxın münasibətlərə malik bir ölkədən gedir. O, Türkiyə ilə demək olar ki, qardaşlıq səviyyəsində bir ittifaqla bağlıdır, Pakistanla strateji tərəfdaşlıq edir, Çinlə əlaqələri dərinləşdirir və eyni zamanda coğrafi mövqeyinə görə digər şiə qonşusu İranla dialoqu davam etdirmək məcburiyyətində qalır.

Kağız üzərində bu, ziddiyyətlər toplusu kimi görünür. Praktikada isə bu, olduqca ardıcıl və məntiqli bir strategiyadır. Bakı asılı vəziyyətə düşmədən yaxın münasibətlər qurmaq sənətinə yiyələnib. Azərbaycan xarici siyasətini ideoloji düşərgələr əsasında qurmur; o, siyasətini maraqlar əsasında formalaşdırır. Onun diplomatiyasını nə din, nə coğrafiya, nə də dostluq müəyyən edir.

Məhz buna görə də İsrail və Türkiyə Bakının xarici siyasət arxitekturasında rahatlıqla yanaşı mövcud ola bilirlər. Türkiyə strateji dərinlik və sıx siyasi əlaqələr təmin edir. İsrail müdafiə, kəşfiyyat, texnologiya və enerji sahəsində əməkdaşlıq imkanları yaradır. Pakistan siyasi həmrəylik və müsəlman dünyasında faydalı tərəfdaşlıq təklif edir. Çin kapital, əlaqələndirmə imkanları və daha bir böyük güclə əməkdaşlıq perspektivi vəd edir. İran isə qaçılmaz qonşudur; onunla düşmənçiliyə yol vermək olmaz.

Diqqətçəkən məqam Azərbaycanın bütün bu əlaqələrə malik olması deyil, onların bir-birini neytrallaşdırmasına imkan verməməsidir. Bu, strateji qeyri-müəyyənlikdir, lakin öz mövqeyini bilməmək mənasında olan qeyri-müəyyənlik deyil. Bakı öz maraqları məsələsində son dərəcə aydın mövqe tutur. Qeyri-müəyyənlik həmin maraqların yalnız bir geosiyasi düşərgəyə üzvlük çərçivəsinə endirilməsinə yol verilməməsindədir. Və bu fərq mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

Azərbaycan İsrailin proksi qüvvəsinə çevrilmədən onun strateji tərəfdaşı ola bilər. O, Ankaranın sadəcə bir davamına çevrilmədən Türkiyənin ən yaxın müttəfiqi kimi çıxış edə bilər. Pakistanın dünyagörüşünü tamamilə mənimsəmədən Pakistanı inkişaf etdirə bilər. Çin blokuna qoşulmadan Çinlə münasibətlərini dərinləşdirə bilər. İranla mübahisə edə bilər, eyni zamanda İranın sabah, gələn il və onilliklər ərzində qonşu qalacağını qəbul edə bilər. Bu, qeyri-təbii və ağlasığmaz arasında strateji balansın mahiyyətidir.

İranla münasibətlər bəlkə də ən aşkardır. Ortaq şiə kimliyi geosiyasi şübhələri aradan qaldırmaq üçün çox az iş görüb. İran uzun müddətdir Bakının İsrail və Türkiyə ilə münasibətlərindən narahatdır, Azərbaycanın isə Tehranla bağlı öz şikayətləri var. Buna baxmayaraq, hər iki tərəf maraqları üst-üstə düşdükdə dəfələrlə praktik əməkdaşlığı bərpa etməyə çalışıb.

Bakının Pakistanla münasibətləri eyni dərəcədə ibrətamizdir və Hindistan üçün xüsusilə narahatedicidir. Azərbaycan və Pakistan münasibətlərini strateji tərəfdaşlıq adlandırır və müdafiə, enerji, nəqliyyat və diplomatiya sahələrində əməkdaşlığı davamlı olaraq genişləndiriblər. Kəşmir məsələsində Bakı beynəlxalq hüquqa və BMT Təhlükəsizlik Şurasının müvafiq qətnamələrinə əsaslanan həlli davamlı olaraq dəstəkləyib. 2025-ci ilin may ayında baş verən Hindistan-Pakistan böhranı zamanı Azərbaycan daha da irəli gedərək Hindistanın hücumlarından sonra Pakistanla həmrəylik ifadə etdi. Lakin bu, Azərbaycanın Hindistanla iqtisadi əlaqələrini davam etdirməsinə mane olmayıb.

Bir daha qeyd edək ki, Azərbaycanın yanaşma tərzi başa düşüldükdə, burada heç bir ziddiyyət yoxdur. Ölkə strateji münasibətləri ayrı-ayrı mübahisəli məsələlərdən ayıra bilər. 2026-cı ildəki İran müharibəsi bu düstur üçün əsl sınaq oldu və geniş yayılmış bir yanlış təsəvvürü dağıtdı. Azərbaycan sadəcə "neytral" mövqedə dayanmadı, eyni zamanda münaqişədən kənarda da qalmadı. Martın 5-də İranın pilotsuz uçuş aparatları Azərbaycanın Naxçıvan Muxtar Respublikasına zərbələr endirdi. Nəticədə hava limanının terminalına ziyan dəydi və mülki şəxslər xəsarət aldı. Bakı rəsmi etirazını bildirdi və Tehrandan izahat tələb etdi.

Bununla belə, Azərbaycan qarşıdurmanın daha genişmiqyaslı müharibəyə çevrilməsinə yol vermədi. İsrailin Milli Təhlükəsizlik Araşdırmaları İnstitutunun analitikləri Bakının mövqeyini neytrallıqdan daha çox "təmkinlə müşayiət olunan tərəfdaşlıq" kimi xarakterizə ediblər: strateji baxımdan İsrail və Qərbə yaxın, lakin Tehranla işgüzar münasibətləri qorumağa və münaqişəyə cəlb olunmamağa çalışan bir mövqe. Bu, bəlkə də Azərbaycanın xarici siyasətinin ən dəqiq təsviridir. Müəyyən tərəflərlə həmrəy, lakin tabe olmayan, dost, lakin ideoloji asılılığı olmayan, praqmatik, lakin neytral olmayan.

Azərbaycanı bu qədər maraqlı edən məhz budur. Onun əsl strateji sərvəti neft, coğrafi mövqe və ya hətta hərbi gücü deyil – baxmayaraq ki, bunların hər üçü mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Onun əsl sərvəti seçim imkanlarına malik olmasıdır.

Bakı elə bir xarici siyasət qurub ki, bir-biri ilə rəqabət aparan bir neçə gücün Azərbaycanı eyni zamanda dəyərləndirmək üçün səbəbləri var. Türkiyənin ona ehtiyacı var. İsrail onu yüksək qiymətləndirir. Pakistan onu qucaq açaraq qəbul edir. Çin onun nəqliyyat-kommunikasiya imkanlarına sərmayə qoyur. İran onu qulaqardına vura bilmir. Rusiya, Avropa və ABŞ-ın isə Cənubi Qafqazda Bakı ilə kəsişən maraqları mövcuddur. Azərbaycan kimi bir ölkə üçün bu, müstəsna mövqedir. O, bu mövqeyə mükəmməl müttəfiq seçməklə nail olmayıb. O, buna heç bir müttəfiqin Azərbaycanın bütün xarici siyasətini diktə edəcək dərəcədə əvəzolunmaz olmasına imkan verməməklə nail olub.

Azərbaycanın paradoksu və bəlkə də onun strateji dahiliyi məhz bundadır. Bakı dostlar və düşmənlər arasında tarazlıq yaratmır. O, dostlarının, qonşularının və özünün mövcudluğunu qorumaq maraqları arasında tarazlıq qurur. Bloklara meylin getdikcə artdığı bir dövrdə Azərbaycan tamamilə fərqli bir nümunə təqdim edir. Kiçik bir dövlət üçün ən güclü mövqe hansısa tərəfi seçmək deyil, bütün tərəflərin sizinlə münasibətə ehtiyac duymasını təmin etmək ola bilər.

Bakının Pakistanla münasibətləri həm ibrətamiz, həm də Hindistan üçün xüsusilə narahatedicidir. Azərbaycan və Pakistan öz münasibətlərini strateji tərəfdaşlıq kimi xarakterizə edir və müdafiə, enerji, nəqliyyat və diplomatiya sahələrində əməkdaşlığı davamlı olaraq genişləndirirlər.

"The Pioneer" 1865-ci ildən ingilis dilində çıxan Hindistanın ikinci ən qədim ümummilli gündəlik qəzetidir.