İki Ermənistan debatı və Azərbaycanla sülh axtarışı
"The National İnterest" dərgisində çap edilən Damjan Krnjevic-Miskovicin müəllifi olduğu məqalənin tərcüməsi
![İki Ermənistan debatı və Azərbaycanla sülh axtarışı](/uploads/images/2024/05/rs/image_750x_6641f2ef057cf-750-1080-resize.webp)
Erməni kilsəsinin rəhbərlik etdiyi müxalifət hərəkatı öz hökumətinin Azərbaycanla davam edən sülh axtarışına qarşı bu ölkənin gələcəyi üçün açıq təhdid Qafqazda sabitliyə birbaşa təhlükədir.
Bu həftənin əvvəlində Erməni Apostol Kilsəsi həm Bakı, həm də İrəvan tərəfindən davam edən sülh danışıqlarına xidmətdə etimadın möhkəmləndirilməsi tədbiri kimi başa düşülən sərhədin demarkasiyası prosesinə açıq şəkildə qarşı çıxıb.
Bu müxalifət müxtəlif yollarla, o cümlədən Britaniya və Kanadada təhsil almış arxiyepiskop Baqrat (Qalstanyan) və yüksək ya aşağı səviyyəli digər ruhanilərin başçılığı ilə paytaxta təşkil olunmuş yürüşlə özünü büruzə verdi.
Bu yürüşdə din xadimlərindən birinin səsləndirdiyi “Artsax Azərbaycandır” imzalayanın əlini qırmaq, deyənin dilini kəsmək lazımdır” bəyanatı sadəcə olaraq demarkasiya prosesinin dayandırılmasını axtarmaq işində deyil, bu çətir hərəkatının qarşısına daha böyük məqsədlər qoyduğu deməyə əsas verir.
“Artsax” 2020-ci ildə İkinci Qarabağ Müharibəsi zamanı faktiki olaraq sona çatan və 28 sentyabr 2023-cü ildə mövcudluğunu rəsmən dayandıran erməni işğalı zamanı Qarabağı idarə etmiş, tanınmamış separatçı quruma istinad edir. Bir həftə sonra Ermənistanın baş naziri Nazir Nikol Paşinyan bütün Qarabağ da daxil olmaqla Azərbaycanın suverenliyini və ərazi bütövlüyünü tanıyan ABŞ və Aİ-nin, üzv dövlətlərin dəstəklədiyi yazılı siyasi öhdəlik götürüb.
Daha doğrusu, Paşinyanın özünün 2024-cü il mayın 7-də keçirdiyi mətbuat konfransında dediyi kimi, hərəkat onun Azərbaycanla sülh sazişi bağlamaq cəhdinin əleyhinədir. Arxiyepiskop Baqrat 2024-cü il mayın 9-da İrəvanda başçılıq etdiyi açıq hava mitinqində demokratik yolla seçilmiş baş nazirə birbaşa müraciət edərək, “Sizin Ermənistan Respublikasında artıq heç bir hakimiyyət formasına malik deyilsiniz” dedi.
Ehtimallara görə, hərəkatın ideyası daxili siyasi böhran yaratmaq olub və onun bilavasitə məqsədi ertəsi gün Almatıda Ermənistan və Azərbaycan nazirləri arasında birbaşa sülh danışıqlarının növbəti raundunun qarşısını almaq olub, buna baxmayaraq, bu danışıqlar davam edib. Marafon kimi görünən iki günlük görüşlər toplusunun ilkin təəssüratları qəti şəkildə deməyə əsas verir ki, Sülhün və Dövlətlərarası Münasibətlərin qurulmasına dair Saziş 2024-cü ilin noyabrına qədər, yəni Azərbaycanın COP29 sammitinə ev sahibliyi etməzdən əvvəl imzalana bilər. (keçən ilin sonlarında bu səhifələrdə proqnozlaşdırdığım kimi, Paşinyan yuxarıda qeyd etdiyimiz mətbuat konfransı zamanı və Prezident İlham Əliyevin bir neçə həftə əvvəl ADA Universitetinin təşkil etdiyi konfransda dediyi kimi.
Ancaq bu hələ hamısı deyil. Baş nazirin sözlərinə görə, çətir hərəkatının məqsədi sülh prosesini relsdən çıxarmaqdan daha da irəli gedir. O, həm də Ermənistanın konstitusiya quruluşunu devirmək üçün üsyana təkan vermək məqsədi daşıyır: onun sözlərinə görə, hərəkat Azərbaycanla yeni müharibəyə “təhrik etmək”, öz növbəsində Ermənistanda “hakimiyyət dəyişikliyinə təhrik etmək” və “xarici kəşfiyyat xidmətlərinin” təsiri altında qeyri-qanuni marionet hökuməti” yaratmaq niyyətindədir.
Bu həm də Paşinyanın İkinci Qarabağ müharibəsi başlamazdan əvvəl ardıcıl olaraq müdafiə etdiyi konstitusiya islahatı prosesinə ciddi şəkildə başlamaq üçün istənilən addımını öldürmək məqsədi daşıya bilər.
Elə həmin mətbuat konfransında Paşinyan açıq şəkildə bütün ermənilərin katolikosunu, yəni Erməni Apostol Kilsəsinin rəhbəri II Qaregini bu prosesin əsl lideri kimi göstərdi. Və o, təkcə Ermənistanda fəaliyyət göstərən revanşist müxalif siyasi partiyalar tərəfindən dəstəklənmir (o cümlədən, Paşinyan seçki yarışlarında dəfələrlə məğlub etdiyi partiyalar), onu həm də ən azı bir adı açıqlanmayan xarici qüvvə, eləcə də erməni diasporunun bir hissəsində yerləşən müxtəlif xüsusi maraq qrupları və lobbi təşkilatları tərəfindən dəstəklənir.
Azərbaycanla sülhə qarşı olan müxalifətin ideoloji məğzi - bu, uğurlu olarsa, ölkənin Türkiyə ilə normallaşmasına qapı açacaq və beləliklə, onun uzun müddətdir davam edən regional təcridinə son qoyacaq, bu da öz növbəsində həmin ölkəyə qabaqcıl regional əlaqələrin iqtisadi faydalarından istifadə etməyə imkan verəcək. Orta Dəhliz, Kəmər və Yol Təşəbbüsü və Qlobal Dəhliz kimi layihələr – Paşinyanın 2023-cü il iyunun 15-də Ermənistan parlamentində izah etdiyi kimi, “tarixi Ermənistanla real Ermənistan arasında hər birimizdə mövcud olan ikitirəlikdir”. Bu “debat”, o əlavə etdi, “bu haqdadır: əsl Ermənistan tarixi Ermənistana xidmət etməlidir, yoxsa tarixi Ermənistan həqiqi Ermənistana? Və bu, cavab verməli olduğumuz siyasi və epoxal sualdır”.
Erməni Apostol Kilsəsi ölkədəki və xaricdəki müttəfiqləri ilə birlikdə indi öz dəqiq cavabını verdi və müzakirənin BİR tərəfində dayanmağı üstünlük verdi. DİGƏR tərəfdə isə Paşinyan, onun hökuməti və onun ümid etdiyi ermənilərin "səssiz əksəriyyəti" durur.
Ola bilsin ki, Paşinyan heç düz-əməlli sülhməramlı deyil: yaxşı məlumatlı britaniyalı erməni jurnalist onun ümumi siyasi yanaşmasını “proqnozlaşdırıla bilməyəcək qədər gözlənilməz, ardıcıl olaraq qeyri-sabit” kimi xarakterizə edib.
Bu yaxınlarda "Le Figaro"da yatanları oyadan bir məqalədə deyildiyi kimi, görünür, o, səmimi şəkildə başa düşüb ki, “əslində Ermənistanın artıq seçimi yoxdur: ölkə tezliklə regiona reinteqrasiya edilməlidir. Bu isə Bakı (və Ankara) ilə razılığa gəlmək deməkdir ki, bu da “Artsax”ın bitdiyi və “tarixi” və ya “böyük” Ermənistan arzusunun birdəfəlik puç olduğu etiraf edilən sərt reallığı mütləq qəbul etməyi tələb edir.
Paşinyanın daxili və xarici rəqiblərinin onun bu cür reallıqları dərk etməsinə qarşı çıxmaq və bununla da onun sülhməramlılığının legitimliyini qəbul etmək üçün fərqli səbəbləri var. Onun opponentlərindən bəziləri vicdanla keçmişə tənqidi sədaqət vəd etməyə davam edirlər. Təbii ki, bu, onların, yaxud arxiyepiskop Baqratın dediyi kimi, “mənəvi Ermənistanın” geri qayıtmaq şansının olmadığını əldən verməməyə vadar edir.
Digərləri isə daha dar mənada İkinci Qarabağ Müharibəsinin qəti nəticəsini ləğv etməyin mümkünlüyü inancına diqqət yetirirlər. Bu cür fikirlər həm mənasız, həm də təhlükəlidir, çünki hətta onların uğurunun mümkünlüyü Ermənistanın sadəcə olaraq yarada bilməyəcəyi geosiyasi şəraitin bərpasına əsaslanmalıdır.
Bu revanşizmin praktikada ən azı nəyə ehtiyacı olduğu bunlardır:
- Birincisi, ya Ermənistanda nəhəng karbohidrogen yataqlarının (və ya onun ekvivalentinin) qəfil aşkarlanmalı, ya da ölkənin sürətlə İpək Yolu regionunun Sinqapuruna çevrilməlidir.
- İkincisi, Azərbaycanın müqavilə müttəfiqi olan Türkiyəni Cənubi Qafqazdan birdəfəlik vurub çıxarmaq bacarığı.
- Üçüncüsü, həm Qərbi, həm də Rusiyanı “tarixi” Ermənistanın maksimalist mövqeyini istənilən vasitələrlə – Azərbaycana (və demək olar ki, Türkiyəyə) qarşı hücum xarakterli hərbi kampaniyaya hazır olmaq daxil olmaqla, fəal və müstəsna şəkildə dəstəkləməyə sövq etmək bacarığı. Hər bir xarici qüvvənin “real” Ermənistanın suveren hissəsi olmadığını tanıdığı əraziləri yenidən işğal etmək.
Hətta bu da kifayət etməyəcək, çünki Ermənistan tərəfindən bu yeni geosiyasi şəraitin uğurla yenilənməsi üçün zəruri ilkin şərt yuxarıda qeyd olunanlarla az-çox eyni vaxtda Azərbaycanın bütövlükdə siyasi təcrid olunması, iqtisadi daralması və hərbi dağıdılması olardı. Söz yox ki, bu, həm də Ermənistandan özünü tamamilə daimi forpost dövlətinə çevirməyi tələb edəcək.
Bütün bunlar, əlbəttə ki, cəfəngiyyatdır və qeyri-mümkündür. Açığı, bu, indiyə qədər ilk növbədə Musa və Davudun işləri və günləri ilə məhdudlaşan bir növ ilahi şəfaət tələb edərdi.
Bənzərsizliyi onun əhd-peyman statusu ilə qırılmaz şəkildə bağlı olan bir xalqın yaradıcısı və yenidən qurucusu - əbədi millət - və ya bir dəfə Leo Strauss-un müəyyən etdiyi kimi, "köklərinin ən qədim keçmişdə olması və bütün gələcəklərdən kənar gələcək”. Belə bir mövqenin məntiqi irəliləməsi həm də bəşəriyyətin esxatoloji mərkəz nöqtəsi kimi Yerusəlimin Eçmiədzinlə - və ya daha radikal şəkildə Məsihin İşıqlandırıcı Müqəddəs Qriqori (Ermənistan Apostol Kilsəsinin banisi) ilə qəti şəkildə əvəz edilməsini tələb edərdi. Bu, şübhəsiz ki, həm teoloji absurdun, həm də etnofilik maksimalizmin paradiqmatik tərifini təşkil edərdi, əlbəttə ki, yeni və müstəsna olaraq vaxtında verilmiş ilahi vəhy olmadıqda.
Şükürlər olsun ki, Paşinyan açıq şəkildə bildirdi ki, o, bu cür inanclara uyğun səfərə çıxmaq istəmir. Əksər yerli və xarici opponentlərindən fərqli olaraq, o, Ermənistanın öz vətəndaşlarının daha bir nəslini esxatoloji illüziyalar və yoxsulluq reallığı ilə yükləyəcək siyasətləri təbliğ etməyin nə qədər axmaqlıq olduğunu başa düşür. Həqiqətən, Jirair Libaridyanın dediyi kimi, "Xəstəni acizləşdirən və onu ölümə yaxınlaşdıran xəstəliyin müalicəsini yenidən yazmaq xüsusi bir həyasızlıq tələb edir." Bu ayıq düşüncə tərzinə davamlı sədaqət, sülhün mümkün qalması üçün əsasdır.
Damjan Krnjević-Mišković ADA Universitetinin Təcrübə professoru və onun İnkişaf və Diplomatiya İnstitutunun (IDD) Siyasət Araşdırmaları, Təhlil və Nəşrlər üzrə direktorudur və burada Bakı Dialoqlarının həm redaktoru kimi fəaliyyət göstərir. O, əvvəllər Horizons jurnalının redaktoru və The National Interest jurnalının idarəedici redaktoru vəzifələrində çalışmış keçmiş yüksək vəzifəli Serb və BMT rəsmisidir. O, həmçinin Orbis-in Redaktorlar Şurasının üzvü və Aqora Strategiya İnstitutunun əməkdaşıdır.