Azərbaycan-Ermənistan sülh gündəliyinin statusu nə yerdədir?

Ermənistanda keçirilən parlament seçkilərindən, hökumətin formalaşdırılmasından və Hökumət Proqramının qəbul edilməsindən sonra sülh gündəliyinin canlanması gözlənilirdi. Lakin son iki ay ərzində sülh gündəliyində konkret hərəkətlər deyil, informasiya səs-küyü üstünlük təşkil edib. Əslində proses dayandırılıb.

2025-ci ilin avqust ayında Vaşinqtonda bərqərar olmuş de-fakto sülh çərçivəsində əldə edilən razılaşmaların ətaləti səbəbindən rəsmi yol davam edir. Bişkekdə Azərbaycan və Ermənistan liderləri arasında keçirilən görüş konstruktiv olsa da, ən vacib sahələrdə irəliləyiş əlaməti göstərmir.

Ermənistanın yeni Konstitusiyasının layihəsi hələ geniş ictimaiyyətə təqdim edilməyib. Referendumdan söhbət gedə bilməz. TRİPP-in tikintisi üçün tenderlər barədə heç bir məlumat yoxdur və podratçının kim olacağı bəlli deyil (axı, dəmir yolu relsləri əvvəlcədən sifariş edilməlidir).

Əksinə, iki ay ərzində konkret addımların olmaması səbəbindən sülh gündəliyi zəhərlənib və bu da vətəndaş cəmiyyəti səviyyəsində ünsiyyətdə fasiləyə səbəb olub. Azərbaycan əsgərinin sərhədsiz və demarkasiya olunmamış sərhədi keçməsi ilə bağlı hadisə sülhün qavranılmasında əlavə çətinliklər yaradır.

Bəli, de-fakto sülh bərqərar olub və Azərbaycan bu de-fakto sülhün şərtlərinə ən yüksək səviyyədə sadiqdir və bu nailiyyətdən imtina etmək niyyətində deyil. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin dediyi kimi: "Sözümüz imzamız qədər ağırdır".

Bu şəraitdə Ermənistan rəhbərliyi, Baş nazir səviyyəsində, sülh gündəliyində bir tərəfdən qeyri-müəyyənliyi artıran, digər tərəfdən isə bütövlükdə sülh prosesinə olan gözləntiləri azaldan məzmun yaradır. Gəlin Ermənistan Baş nazirinin son açıqlamalarına nəzər salaq.

N. Paşinyanın 2031-ci ilə qədər Azərbaycanla sülh müqaviləsi bağlamaq niyyəti ilə bağlı açıqlaması...

Razılaşdırılmış sülh gündəliyinin bir sıra addımları var ki, bunları da Bakı bizə daim xatırladır. Yeni Konstitusiya ilə bağlı referendum, ərazi iddiaları olmadan Konstitusiyanın qəbul edilməsi və yalnız bundan sonra Sülh Sazişinin imzalanması və təsdiqlənməsi və Azərbaycanla Ermənistan arasında dövlətlərarası münasibətlərin qurulması. Hər şey Ermənistan rəhbərliyindən asılıdır; Ermənistanda referendum nə vaxt elan edilib keçiriləcək. Altı ay, bir il, iki ildən sonra... bu, Ermənistan hökumətinin qərarından asılıdır.

"Azərbaycan necə gözləməyi bilir..." son bir neçə ildə sübut olunub. Yeni Konstitusiya qəbul edilmədən sülh müqaviləsi imzalanmayacaq.

Anklavların/eksklavların mübadiləsi

Bu mövzu Ermənistanda sanki birdən-birə gündəmə gəldi, çünki hökumətlərarası komissiyada müzakirə olunmur. Bunu komissiyanın Ermənistandan olan həmsədri, Baş nazirin müavini Mher Qriqoryan da təsdiqləyib. Hökumətlərarası komissiya birgə iş üçün qaydaları və bütün müşayiət olunan sənədləri təsdiqləyib və şimal-cənub sərhədini əsas kimi qəbul edib. Yeganə istisna sərhədin TRIP-in giriş və çıxışlarındakı hissəsi ola bilər və yalnız bu, aktuallaşdıqda. Eksklavlara/enklavlara gəldikdə isə, tam razılaşma olmayıb, lakin heç bir müzakirə aparılmayıb.

Ermənistanın Baş naziri ərazi mübadiləsi elan edir və görünür ki, bu mövzuda danışıqlar gedir. Yoxsa Baş nazir bununla Ermənistanın hökumətlərarası komissiyada iştirakını şərtləndirir? Bu, Azərbaycan üçün ümidverici deyil və hökumətlərarası komissiyanın effektivliyi baxımından əks təsir göstərir.

Nəticədə, reallıqla heç bir əlaqəsi olmayan çoxlu sayda məlumat, müzakirələr və nəticələrlə qarşılaşırıq. Sülh gündəliyi real hadisələr, fundamental qərarlar və qətiyyətli hərəkətlər tələb edir. Razılaşdırılmış gündəliyi dəyişdirmək ümidi ilə regionda dəyişikliklər gözləmək sülh gündəliyinə olan etimadı daha da sarsıda bilər.