SEPAH hakimiyyəti ələ keçirərək Ali Liderin rolunu zəiflədir

SEPAH müharibə dövründə hakimiyyəti ələ keçirərək Ali Liderin rolunu zəiflədir

ABŞ və İsraillə müharibənin iki ayı keçməsinə baxmayaraq, İranın artıq hakimiyyətin zirvəsində tək, mübahisəsiz ruhani hakimi yoxdur - keçmişlə qəfil bir fasilə, Tehranın Vaşinqtonla yenilənmiş danışıqları qiymətləndirərkən mövqeyini sərtləşdirə bilər.

1979-cu ildə yarandığı gündən bəri İslam Respublikası dövlətin bütün əsas məsələləri üzrə son səlahiyyətə malik ali liderin ətrafında fırlanıb. Lakin müharibənin ilk günündə Ayətullah Əli Xameneinin öldürülməsi və yaralı oğlu Müctəbanın yüksəldilməsi İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun (SEPAH) komandirlərinin üstünlük təşkil etdiyi və qətiyyətli, nüfuzlu hakimin olmaması ilə xarakterizə olunan fərqli bir nizamın yaranmasına səbəb olub.

Müctəba Xamenei sistemin zirvəsində qalır, lakin daxili müzakirələrlə tanış olan üç nəfər onun rolunun əsasən özü tapşiriqlar verməkdənsə, generalları tərəfindən verilən qərarları qanuniləşdirmək olduğunu söyləyir.

İran rəsmiləri və analitiklərinin sözlərinə görə, müharibə dövründəki təzyiq hakimiyyəti Ali Milli Təhlükəsizlik Şurası (AMTŞ), Ali Rəhbərin ofisi və hazırda həm hərbi strategiyaya, həm də əsas siyasi qərarlara hakim olan SEPAH-a əsaslanan daha dar, daha sərt daxili dairəyə cəmləşdirib.

"İranlılar cavablarında olduqca ləngdilər", - deyə Pakistan hökumətinin yüksək vəzifəli rəsmisi İslamabadın vasitəçilik etdiyi İran və ABŞ arasında sülh danışıqları barədə məlumat verib. "Görünür, vahid qərar qəbuletmə komandanlıq strukturu yoxdur. Bəzən onların cavab verməsi 2-3 gün çəkir."

Analitiklər razılaşmanın qarşısının Tehranda daxili mübarizə deyil, Vaşinqtonun təklif etməyə hazır olduğu şeylərlə İranın sərt xətt üzrə SEPAH-ın qəbul etməyə hazır olduğu şeylər arasındakı boşluq olduğunu bildiriblər.

ABŞ-la danışıqlarda İranın diplomatik siması xarici işlər naziri Abbas Əraqçidır. Bu yaxınlarda danışıqlara parlament spikeri - keçmiş SEPAH komandiri, Tehran meri və prezidentliyə namizəd Məhəmməd Baqer Qalibaf da qoşulub. O, müharibə zamanı İranın siyasi, təhlükəsizlik və ruhani elitası arasında əsas vasitə kimi ortaya çıxıb.
Lakin ərazidə əsas həmsöhbət SEPAH komandanı Əhməd Vahidi olub. Bunu Pakistan və iki İran mənbəsi həftələr əvvəl, o cümlədən atəşkəs elan edildiyi gecə onu İranın əsas fiquru kimi tanıyıb.

Atasının və digər qohumlarının ölümünə səbəb olan və ayağında ciddi yaralar alaraq eybəcər hala salan İsrail və ABŞ-ın ilk hücumunda ağır yaralanan Müctəba, təhlükəsizlik məhdudiyyətləri səbəbindən ictimaiyyətə görünməyib və SEPAH köməkçiləri və ya məhdud audio əlaqələr vasitəsilə əlaqə saxlayır, deyə onun yaxın ətrafına yaxın iki nəfər bildirib.
Bu məqalədə qaldırılan məsələlərlə bağlı şərh almaq üçün İran Xarici İşlər Nazirliyindən dərhal cavab alınmayıb. İran rəsmiləri əvvəllər ABŞ ilə danışıqlarla bağlı hər hansı fikir ayrılıqlarını təkzib ediblər.

Hərbi rəhbərlik tərəfindən istifadə olunan əsl güc

İran bazar ertəsi günü Vaşinqtona yeni bir təklif təqdim etdi. İranın yüksək vəzifəli mənbələrinə görə, nüvə məsələsi müharibə bitənə və Körfəz gəmiçiliyi ilə bağlı mübahisələr həll olunana qədər mərhələli danışıqları nəzərdə tutur. Vaşinqton isə nüvə məsələsinin əvvəldən həll edilməli olduğunu israr edir.
"Heç bir tərəf danışıqlar aparmaq istəmir", - deyə İran üzrə ekspert və keçmiş ABŞ diplomatı Alan Eyre bildirib və əlavə edib ki, hər ikisi vaxtın digərini - İranı Hörmüz üzərində təsir gücü ilə, Vaşinqtonu isə iqtisadi təzyiq və blokada vasitəsilə zəiflədəcəyinə inanır.
Eyre bildirib ki, hazırda heç bir tərəf əyilməyk istəmir: İranın SEPAH-ı Vaşinqtona zəif görünməkdən ehtiyat edir, Prezident Donald Tramp isə ara seçki təzyiqi və siyasi xərc olmadan çeviklik üçün az manevr imkanı var. "Hər ikisi üçün çeviklik zəiflik kimi qəbul ediləcək", - Eyre deyir.
Bu ehtiyatlılıq təkcə hazırda mövcud olan təzyiqləri deyil, həm də İran daxilində hakimiyyətin həyata keçirilmə tərzini əks etdirir. Müctəba formal olaraq İranın ali hakimiyyəti olsa da, o, hakimiyyət tətbiq etmək əvəzinə, institusional konsensus yolu ilə formalaşan nəticələri təsdiqləyən, əmr deyil, razılıq fiqurudur, deyirlər. Onlar deyirlər ki, real güc AMTŞ-ə yönəlmiş vahid müharibə dövrü rəhbərliyinə keçib.

"Vacib sövdələşmələr, ehtimal ki, ondan keçir", - deyə iranlı analitik Araş Əzizi bildirib, "Amma mən onun Milli Təhlükəsizlik Şurasını ləğv edəcəyini düşünmürəm. O, müharibə səylərini idarə edənlərə necə qarşı çıxa bilər?".
Nüvə danışıqları üzrə keçmiş elçi Səid Cəlili və bir qrup radikal millət vəkili kimi sərt xətt fiqurları müharibə zamanı güclü ritorika ilə öz nüfuzlarını artırıblar, lakin qərarları pozmaq və ya nəticələri formalaşdırmaq üçün institusional təsirə malik deyillər.
Müctəba öz yüksəlişini praqmatistləri kənara qoyan və onu sərt xətt gündəliyinin etibarlı qoruyucusu kimi dəstəkləyən SEPAH-a borcludur. Ölkənin daxili siyasət dairələri ilə tanış mənbələr "Reuters" agentliyinə bildiriblər ki, artıq müharibə ilə güclənən SEPAH artan dominantlığı daha aqressiv xarici siyasət və daha sərt daxili repressiyalardan xəbər verir.
İnqilabi islamçılıq və təhlükəsizlik birinci yerdə olan dünyagörüşü ilə idarə olunan SEPAH öz missiyalarını xaricdə çəkindirmə tədbirləri həyata keçirərkən daxildə İslam Respublikasını qorumaqda görürlər.
Məhkəmə və ruhani hakimiyyətindəki sərt xətt tərəfdarları ilə tez-tez paylaşılan bu baxış bucağı, xüsusilə nüvə siyasəti və İranın regional əhatə dairəsi məsələlərində sərt mərkəzləşdirilmiş nəzarəti və Qərb təzyiqinə müqaviməti prioritetləşdirir.

Analitiklər: Hakimiyyət ruhanilərdən təhlükəsizlik sektoruna dəyişir

Praktikada SEPAH-ın ideologiyası strategiyanı formalaşdırır və qərar qəbuletmə ciddi şəkildə onların əlindədir. Ölkə müharibə vəziyyətindədir və Əli Xameneinin getməsi ilə sistem daxilində heç bir aktorun, istəsələr belə, onlara müqavimət göstərmək gücü və ya imkanları yoxdur, daxili müzakirələrə yaxın insanlar bildiriblər.
İran rəhbərliyinin qarşısında duran seçim artıq mülayim və sərt siyasət arasında deyil, sərt və daha da sərt xətt arasındadır.

Hakimiyyət dairələrinə yaxın iki İran mənbəsinin sözlərinə görə, kiçik bir qrup daha da irəliləməyin tərəfdarı ola bilər, lakin hətta bu impuls indiyə qədər SEPAH tərəfindən nəzarətdə saxlanılıb.
Bu dəyişiklik hakimiyyətin ruhani üstünlüyündən təhlükəsizlik dominantlığına qətiyyətli şəkildə yenidən qurulmasını göstərir. "Biz ilahi gücdən sərt gücə keçmişik", - deyə keçmiş ABŞ elçisi Aaron David Miller bildirib. "Ruhanilərin təsirindən İnqilab Keşikçiləri Korpusunun təsirinə. İran belə idarə olunur".
Fikir ayrılıqları mövcud olsa da, qərar qəbuletmə təhlükəsizlik qurumları ətrafında möhkəmlənib və Müctəba tək qərar verən deyil, mərkəzi çağırış fiquru kimi çıxış edir, deyə Yaxın Şərq İnstitutunun baş elmi işçisi Aleks Vatanka əlavə edib.
ABŞ və İsrailin davamlı hərbi və iqtisadi təzyiqlərinə baxmayaraq, İran müharibənin təxminən doqquz həftəsində heç bir parçalanma və ya təslim olma əlaməti göstərməyib.
Millerin qeyd etdiyi kimi, sistem daxilində fundamental çatlar və ya küçələrdə mənalı müxalifət barədə dəlil yoxdur.
Bu həmrəylik, komandanlığın hazırda müharibəni sadəcə həyata keçirmək əvəzinə, onu idarə edən kimi görünən SEPAH və təhlükəsizlik xidmətlərinin əlində olduğunu göstərir. Millerin sözlərinə görə, strateji bir konsensus yaranıb - tammiqyaslı müharibəyə qayıtmaqdan çəkinmək, xüsusən də Hörmüz boğazı üzərində təsir imkanlarını qorumaq və münaqişədən siyasi, iqtisadi və hərbi cəhətdən daha güclü şəkildə çıxmaq.

REUTERS

By Samia Nakhoul, Parisa Hafezi and Asif Shahzad